آسیب‌شناسی رفتارهای رجال دینی در انتقادهای ناصر خسرو قبادیانی و ابوالعلاء معرّی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

یکی از مسائل مهمّ اجتماعی در طول تاریخ، عرصة دین و آسیب­شناسی مسائل مرتبط بدان بوده است که از دید منتقدان بزرگ اجتماعی در تمامی دوران­ها دور نمانده است. در این میان رفتارهای رجال و وابستگان دینی در شناساندن حقیقت دین و نحوة تعامل آنها با مسائل دینی در اجتماع بسیار حائز اهمیت است. پژوهش حاضر، به صورت تطبیقی و با رویکردی اجتماعی به بررسی آفات و آسیب­های رفتارهای این قشر اجتماعی در انتقادهای ناصر خسرو قبادیانی و ابوالعلاء معرّی؛ دو منتقد بـزرگ اجتماعی قـرن چهارم می­پـردازد و نشان می­دهد که وضعیت دینی جامعة دو شاعر دچار فساد و تباهی ناشی از رفتارهای برخی رجال دین بوده و از آن به عنوان دامی جهت به بند کشیدن مخالفان و رسیدن به مطامع دنیوی استفاده می­شده است. ریا، حیله­گری در مسائل شرعی، پرداختن به ظاهـر دین در عین تغافل از حقیقت آن، تزویر، بی­بصیرتی در مسائل اعتقادی، رشوه­خواری، ابزاری بودن دین، تصوفِ صوفی­نمایان و... از انتقادهای سازنده­ای است که در اشعار منتقدان دینی و اجتماعی آن روزگار تجلّی یافته­است. با توجّه به حسّاسیّت و رویکرد دینی ناصر خسرو به عنوان حجّت شیعیان اسماعیلیّه در خراسان، بسامد این انتقادها و جزئی­نگری­اش در مسائل دینی، در مقایسه با ابوالعلاء بیشتر و دقیق­تر است. ناصر خسرو در این انتقادها صریح و جسور است و در مقابل ابوالعلاء همچان­که شیوة اوست غالباً به طور غیر مستقیم به انتقاد از آفات و آسیب­های رفتاری رجال دین می­پردازد.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف. کتاب­ها

  • قرآن کریم.

1. جمال­الدّین، محمّد السّعید (1389)؛ ادبیّات تطبیقی، پژوهشی تطبیقی در ادبیّات عربی و فارسی، ترجمه: سعید حسام­پور و حسین کیانی، شیراز: دانشگاه شیراز.

2. حموی، یاقوت (1992)؛ معجم الأدباء بإرشاد الأدیب إلی معرفة الأدیب، بیروت: دار الغرب الإسلامی.

3. زرّین­کوب، عبدالحسین (1378)؛ با کاروان حلّه، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات علمی.

4. صفا، ذبیح­الله (1371)؛ تاریخ ادبیّات در ایران، جلد دوّم، چاپ یازدهم، تهران: فردوس.

5. فرّوخ، عمر (1381)؛ عقاید فلسفی ابوالعلاءء، ترجمه: حسین خدیوجم، چاپ سوّم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

6. فخری العبهری، میسوری محمود (2005)؛ النّقد الإجتماعی فی لزومیّات أبی العلاء معرّی، رسالة الأدب العربی، جامعة نجاح الوطنیة فلسطین.

7. المعرّی، ابوالعلاء (1999 م.)؛ دیوان اللزومیات، شرح: غرید الشیخ، بیروت: نشر مؤسسة علمی مطبوعات.

8. ناصر خسرو (1388)؛ دیوان اشعار، تصحیح: مجتبی مینوی و مهدی محقق، چاپ هشتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

9. -------- (1355)؛ دیوان اشعار، تصحیح نصرالله تقوی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

10. الیازجی، کمال (1997)؛ ابوالعلاء ولزومیاته، الطبعة الثّانیة، بیروت: دار الجمیل.

ب. مجلّه­ها

11. اردستانی رستمی، حمید­رضا (1388)؛ «نابینایی در معرّه، شوریدگانی در ایران»، فصلنامة ادبیّات تطبیقی، سال 3، شمارة ­12، صص 11-32.

12. امینی لاری، لیلا و سیّد فضل الله میرقادری (1388)؛ «بررسی تطبیقی افکار و عقاید ابوالعلاء و خیام»، نشریة بوستان ادب، پیاپی 1، صص 15-33.

13. پشت­دار، علی­محمّد (1389)؛ «چشم­انداز آزادگی و ادب اعتراض در شعر فارسی»، فصلنامة علوم ادبی، دانشکدة ادبیّات دانشگاه قم، سال 3، شمارة 5، صص 157-180.

14. چناری، عبدالامیر (1387)؛ «نقد و بررسی اندیشه­ها و تعابیر مشترک در آثار ابوالعلاء معرّی و سعدی»، پژوهشنامة ­علوم انسانی، شمارة 57، صص 47-68.

15. خاقانی، محمد و دیگران، (1389)؛ «جبر و اختیار در جهان بینی حافظ و معرّی»، پژوهشنامه زبان و ادبیّات فارسی، سال 4، شمارة 2، صص 1-22.

16. خورسندی، محمود و رسول دهقان ضاد شهرضا (1385)؛ «تشاؤم در شعر ابوالعلاء معرّی»، مجلّة دانشکدة ادبیّات دانشگاه تهران، سال ­2، شمارة ­4، صص 99-118.

17. سلمانی، مهدی (1388)؛ «سفر روحانی سنایی و ابوالعلاء»، پژوهشنامه زبان و ادبیّات فارسی، سال اوّل، شمارة 4، صص 69- 86.

18. سیّدی، سیّد حسین و فرامرز آدینه­کلات (1389)؛ «بررسی تطبیقی مفهوم مرگ در اندیشة ابوالعلاء معرّی و حکیم عمر خیام»، نشریه ادبیّات تطبیقی، سال اوّل، شماره دوم، صص 117-137.

19. محقّق، مهدی (1355)؛ «چهرة دینی و مذهبی ناصر خسرو در دیوان»، یادنامة ناصر خسرو، مشهد انتشارات دانشگاه فردوسی، صص 493-519.

20. مسبوق، مهدی و دیگران (1391)؛ «از عقل ناصر خسرو تا عقل ابوالعلاء؛ پژوهشی تطبیقی در حوزة موضوعات و مضامین» نشریه ادبیّات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دورة 3، شماره 6، صص 240-271

21. میرقادری، سیّد فضل­الله و منصوره غلامی (1388)؛ «بررسی تطبیقی سیمای دنیا در شعر ناصر خسرو و ابوالعلاء»، نشریه ادبیّات تطبیقی، سال اوّل، شمارة اوّل صص 207- 237.