نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• غلامرضا بلوری ¹
• روح اله نصیری ²

¹ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اصفهان

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه اصفهان

چکیده

در این مقاله، «مثنوی عقل و عشق» اثر محمد خاقانی اصفهانی با رویکردی تطبیقی و از منظر مکتب پارناسیسم مورد تحلیل قرار گرفته است. پژوهش حاضر بر چگونگی استعلای این اثر از کمال‌گرایی صوری، که مشخصه پارناسین‌هاست، به سوی تحقق یک رسالت معنایی و وحدت‌بخش تمرکز دارد. پارناسیسم، با شعار «هنر برای هنر»، بر کمال فرم، عینیت‌گرایی، و استقلال اثر هنری تاکید می‌ورزید. «مثنوی عقل و عشق» در ابعادی چون چیره‌دستی در ساختار مثنوی، صناعت زبانی فاخر (فارسی و عربی)، و چارچوب نمایشی منسجم، قابل قیاس با ایده‌آل‌های فرمی پارناسین است. با این حال، این اثر در اهداف غایی خود، از محدودیت‌های پارناسیسم فراتر می‌رود. خاقانی اصفهانی، به جای آنکه فرم را غایت بپندارد، آن را به مثابه ابزاری برای انتقال مضامین عمیق فلسفی، عرفانی، و دینی به کار می‌گیرد. هدف اصلی مثنوی، ارائه الگویی برای «اتحاد عقل و عشق»، نقد گسست علم از ایمان، و ایجاد هم‌گرایی فرهنگی و ادبی است؛ این هدفمندی آشکار، در تضاد با اصل «هنر برای هنر» قرار دارد. حضور فعال شاعر به عنوان راوی و راهبر، به جای عینیت سرد پارناسین، به اثر شور و حرارت فکری و معنوی می‌بخشد. این پژوهش نشان می‌دهد که «مثنوی عقل و عشق»، ضمن برخورداری از کمال صوری ستودنی، این فرم را نه هدف نهایی، بلکه بستری برای تحقق «رسالت معنا و اتحاد» قرار داده و بدین ترتیب، جایگاه خود را در سنت غنی شعر تعلیمی، فلسفی و عرفانی فارسی تثبیت می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• محمد خاقانی اصفهانی
• مثنوی عقل و عشق
• پارناسیسم
• کمال فرم
• رسالت معنا

موضوعات

• ادبیات تطبیقی

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Masnavi "Aql va Ishq" by Mohammad Khaghani Isfahani; In the Transition from the Perfection of Parnassian Form to the Mission of Meaning and Unity

نویسندگان [English]

• Gholamreza Boloori ¹
• Rooh Allah Nasiri ²

¹ PhD student, Department of Arabic Language and Literature, University of Isfahan

² أستاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها

چکیده [English]

Abstract



This study presents an in-depth comparative analysis of Mohammad Khaghani Esfahani's significant work "Reason and Love," examining its relationship with the aesthetic principles of the Parnassian school through an analytical-comparative approach. The research explores the dynamic interplay between form and content in this prominent piece of contemporary Persian literature, employing contemporary literary theories and scientific methodology to reveal its distinctive characteristics.

The investigation begins with a meticulous examination of the masnavi's formal and structural elements, demonstrating the poet's mastery of classical masnavi form, precise metrical composition using the ramal musaddas mahzuf meter, sophisticated rhyme schemes, and intricate rhetorical devices. The work's unique bilingual presentation (Persian-Arabic) and coherent dramatic structure across five principal acts showcase its alignment with Parnassian standards of formal perfection and material aesthetics. However, at deeper conceptual levels, the study reveals fundamental divergences from core Parnassian principles, as Khaghani Esfahani consciously employs artistic form to serve profound mystical, philosophical, and religious themes rather than adhering to the "art for art's sake" doctrine.

Through its innovative transformation of form into a vehicle for content expression, the masnavi establishes a dramatic dialogic structure that facilitates fundamental ontological and epistemological inquiry, creating an intellectual-spiritual space that transcends mere plastic description. The poet's active narrative presence as both artist and concerned intellectual introduces an existential-personal dimension that distinguishes the work from Parnassian objectivity. Situated within the Persian literary tradition, "Reason and Love" extends the didactic-mystical masnavi heritage while synthesizing tradition with innovation, ultimately presenting a unique model of reason-love unity

کلیدواژه‌ها [English]

• : Mohammad Khaqani Isfahani
• Masnavi of Reason and Love
• Parnassian School
• form and content
• didactic-mystical literature