داستان لیلی و مجنون در گسترۀ ادبیّات تطبیقی (مطالعۀ موردی: ادبیّات و هنرهای زیبا)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

داستان لیلی و مجنون، روایتی نا مکرّر از کهن داستان «عشق» است که گذر روزگاران، غبار کهنگی بر رخساره­اش ننشانده است. این داستان هرچند ریشه در تاریخ کهن قوم عرب، در سدۀ نخست هجری دارد؛ امّا تنها در یک اثر ادبی، با عنوان نمایشنامۀ لیلی و مجنون، اثر احمد شوقی، آن‌هم در دوران معاصر، بازتاب می­یابد. ولی به‌محض ورود به ایران در سدۀ چهارم، در سروده­های شاعران نامی بازتاب یافته و در سدۀ ششم، نظامی گنجوی منظومه­ای به نام لیلی و مجنون
می­سراید که 66 منظومۀ شعری به پیروی از آن سروده می­شود و پس از پهنۀ ادبیّات، در بسیاری از هنرهای زیبای ایرانی از قبیل نگارگری، خوشنویسی، تئاتر (نمایش)، سینما، موسیقی، فرش­بافی و... نیز رسوخی چشمگیر می­کند. در ادبیّات ترکی نیز بیش از 30 منظومه به تقلید از لیلی و مجنون نظامی سروده شده که تئاتر (نمایش و اُپرا)، موسیقی و سینمای آذربایجان را هم باید به آن اضافه کنیم. در هندوستان، این داستان، بیشتر از ادبیّات، در صنعت فیلم‌سازی سینمای هندوستان بازتاب داشته است که از همین رهگذر، کشورهایی چون ایران، تاجیکستان، آذربایجان و مالزی، درصدد ساختن فیلم‌هایی با عنوان «لیلی و مجنون» برآمدند. این داستان با ورود به دیگر کشورها، آراسته به آداب‌ورسوم آن­ها گردیده و هم‌رنگ مردمان همان محیط گشته است؛ گویی اینکه «لیلی» و «مجنون»، مردمانی از همان سرزمین هستند.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. بهار، ملک الشّعراء (1334)؛ تاریخ تطور شعر فارسی، تحشیۀ تقی بینش، چاپ اوّل، مشهد: آستان قدس رضوی.

2. -------------  (1381)؛ تصحیح تاریخ سیستان، تهران: نشر معین.

3. بهمنیار، احمد (1344)؛ شرح احوال و آثار صاحب بن عبّاد، به کوشش محمّد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: دانشگاه تهران.

4. ثروت، منصور (1372)؛ مجموعه مقالات کنگره بین‌المللی نظامی گنجوی، تبریز: دانشگاه تبریز.

5. دبیرسیاقی، محمّد (1363)؛ تصحیح دیوان منوچهری، چاپ پنجم، تهران: زوّار.

6. دستگردی، وحید (1381)؛ تصحیح و تحشیۀ منظومۀ لیلی و مجنون نظامی، چاپ دوّم، تهران: بهزاد.

7. رادفر، ابوالقاسم (1371)؛ کتاب‌شناسی نظامی، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

8. طوسی، خواجه نصیرالدّین (1390)؛ معیار الأشعار، تهران: میراث مکتوب.

9. عبّود، عبده (1999)؛ مشکلات وآفاق الأدب المقارن، دمشق: منشورات اتحاد الکتّاب العرب.

10. العشماوی، محمّد زکی (1983)؛ دراسات فی النّقد المسرحی والأدب المقارن، بیروت: دار الشّروق.

11. فرّخ‌زاد، پوران (۱۳۸۱)؛ کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز)، تهران: قطره.

12. فریمن، جوآن (1381)؛ 68 داستان اپرا، ترجمۀ تبسّم آتشین جان، چاپ اوّل، تهران: روزنه.

13. ملاّح، حسینعلی (1363)؛ منوچهری دامغانی و موسیقی، تهران: هنر و فرهنگ.

14. ندا، طه (1991)؛ الأدب المقارن، بیروت: دار النّهضة العربیة.

15. نفیسی، سعید (1363)؛ محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی، جلد 3، تهران: امیرکبیر.

16. ولک، رنه و آوستن وارن (1373)؛ نظریۀ ادبیّات، ترجمۀ ضیاء موحّد و پرویز مهاجر، تهران: علمی و فرهنگی.

ب: مجلّه­ها

17. اخوان ثالث، مهدی (1339)؛ «خسروانی و لاسکوی»، مجلّۀ یغما، شمارۀ 150، صص 499-504.

18. بائوزین، لئو (1372)؛ «لیلی و مجنون در سین زیان چین»، مجموعه مقالات کنگرۀ بین‌المللی بزرگداشت نهمین سدۀ تولّد حکیم نظامی گنجوی، ج 1، تبریز، دانشگاه تبریز، صص 238-242.

19. برزین، پروین (1345)؛ «نگاهی به تاریخچۀ تذهیب قرآن»، مجلّۀ هنر و مردم، شمارۀ ۴۹، صص 36-40.

20. خضر حیدر، جوبان (1405)؛ «لیلی والمجنون فی الأدب الترکی»، نشریة آداب المستنصریة، شماره 10، صص 303-316.

21. رسّام عرب­زاده، ژیلا (1389)؛ «چهره­ها و منظره­ها در تابلوفرش‌های نوین»، مجلّۀ آموزش هنر، شمارۀ 23، صص 40-43.

22. مؤیّد، حشمت (۱۳۷۱)؛ «در مدار نظامی (نقدی بر لیلی و مجنون نظامی)»، فصلنامۀ ایران‌شناسی (پژوهش در تاریخ و تمدّن و فرهنگ ایران و زبان و ادبیّات فارسی)، تهران (بنیاد مطالعات ایران)، شمارۀ 15، صص 528-542.

ج: منابع مجازی

23. ویکی بات (۹ دسامبر ۲۰۱۴ ساعت ‏۰۶: ۰۵)؛ «لیلی و مجنون» دانشنامة آزاد ویکی‌پدیا، http://en.wikipedia.org/wiki/Layla_and_Majnun

24. عبدی، بهزاد (12 شهریور 1391 ساعت 23:18)؛ «اپرای لیلی و مجنون»، سایت خبرگزاری هنر آرتنا، http://artna.org/fa/news

25. هندیانی، امین (15/12 2014 ساعت 00:57)؛ «آلبوم لیلی و مجنون»، وب­سایت رسمی استاد شهرام ناظری، http://www.nazerismusic.com/album.aspx

26. طاهری، حسین (21/11/1391 ساعت 21:56)؛ «تئاتر لیلی و مجنون»، سایت خانه تئاتر ایران، http://www.theater.ir/fa/search.php?id=184983