نوع‌شناسی تطبیقی رمان تاریخی فارسی و عربی (از سر والتر اسکات انگلیسی و جرجی زیدان تا محمّدباقرمیرزا خسروی کرمانشاهی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

یکی از حوزه­های پژوهشی و مطالعاتی مهم در ادبیّات تطبیقی، به بررسی سیر مکتب­ها، انواع و جریان­های ادبی و البتّه تبیین تفاوت­ها و همانندی­های سرگذشت و چگونگی ظهور و بروز و زوال این گونه­ها و جریان­ها و مکتب­ها در ادبیّات ملل مختلف اختصاص دارد. شعر حماسی، ادبیّات نمایشی، داستان و... در ادبیّات فارسی و عربی چه سیر و سرگذشتی داشته­اند؟ رمان تاریخی چگونه از ادبیّات اروپا به ادبیّات فارسی و عربی راه پیدا کرده است؟ و... این پرسش­ها جزء دغدغه­های علمی مهمّی هستند که حوزة پژوهشی یادشده بدان­ها
می­پردازد. پرسش اخیر دقیقاً همان مسأله­ای است که این جستار که به زیرشاخه پژوهشی ادبیّات تطبیقی و ترجمه­پژوهی(1) نیز نزدیک است، در پاسخ بدان سامان­یافته است. پژوهش حاضر، با تکیه بر این فرضیة بنیادین که ترجمه (و بویژه آثار مترجمان نویسنده)، در انتقال «رمان تاریخی» از ادبیّات اروپا به ادبیّات عربی و فارسی نقش انکارناپذیری داشته و به پیدایش یک گونة ادبی جدید در زبان مقصد منجر شده است، به بررسی سیر این نوع ادبی از ادبیّات اروپا تا ادبیّات عربی و فارسی می­پردازد و با تحلیل دو نمونة متنی فارسی و عربی، برخی تفاوت‌های بنیادین گونة رمان تاریخی را در دو ادبیّات فارسی و عربی تبیین می­کند و ازجمله آشکار می­دارد که شمس و طغرا، شاهکار محمّدباقرمیرزا خسروی با این­که او خود، یکی از مترجمان رمان­ تاریخی جرجی زیدان (که او خود بیشتر تحت تأثیر والتر اسکات انگلیسی بوده) به فارسی است، به گونة فرانسوی رمان تاریخی نزدیک­تر است و نسبت به دوشیزة شامی جرجی زیدان، از بلوغ فنّی و ساختاری بیشتری برخوردار.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. احمدزاده، هاشم (1386)؛ از رمان تا ملّت، ترجمة بختیار سجّادی، سنندج: دانشگاه کردستان.

2. ایرانی، ناصر (1380)؛ هنر رمان، تهران: آبانگاه.

3. باختین، میخاییل (1388)؛ تخیّل مکالمه­ای، ترجمة رؤیا پورآذر، تهران: نشر نی.

4. بالایی، کریستف (1386)؛ پیدایش رمان فارسی، ترجمة مهوش قویمی و نسرین خطّاط، چاپ دوّم، تهران: معین.

5. برلین، آیزایا (1385)؛ سرشت تلخ بشر، ترجمة لی­لا سازگار، تهران: ققنوس.

6. بی­نیاز، فتح­الله (1390)؛ در جهان رمان مدرنیستی، تهران: افراز.

7. پریستلی، جان بوینتن (1387)؛ سیری در ادبیّات غرب، ترجمة ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، تهران: امیر کبیر.

8. تراویک، باکنر (1383)؛ تاریخ ادبیّات جهان، ترجمة عربعلی رضایی، چاپ سوّم، تهران: فرزان روز.

9. جمالزاده، محمّد­علی (1341)؛ تقریظ و انتقاد بر دلیران تنگستانی، محمّد حسین رکن­زاده آدمیّت، چاپ پنجم، تهران: اقبال.

10. خسروی، محمّدباقرمیرزا (1385)؛ شمس و طغرا، تهران: هرمس.

11. رحیمیان، هرمز (1383)؛ ادبیّات معاصر نثر، ادوار نثر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، چاپ دوّم، تهران: سمت.

12. زیدان، جرجی (1385)؛ دوشیزة شامی، ترجمة صابر منیری، تهران: پرسمان.

13. سپانلو، محمّد­علی (1387)؛ نویسندگان پیشرو ایران، چاپ هفتم، تهران: نگاه.

14. سپهران، کامران (1381)؛ ردّ پای تزلزل، تهران: شیرازه.

15. سیّدحسینی، رضا (1389)؛ مکتب­های ادبی، چاپ شانزدهم، تهران: نگاه.

16. شاد محمّدی، مریم (1383)؛ «نقش ترجمه در تکوین رمان (در بررسی تطبیقی شمس و طغرا با سه تفنگدار و تهران مخوف با بینوایان)»، رسالة کارشناسی­ارشد، دانشگاه تربیت معلّم تهران.

17. شکری، فدوی (1386)؛ واقع‌گرایی در ادبیّات داستانی معاصر ایران، تهران: نگاه.

18. طه بدر، عبدالمحسن (1963)؛ تطوّر الرّوایة العربیّة الحدیثه فی مصر، القاهرة: دار المعارف.

19. عبادیان، محمود (1387)؛ درآمدی بر ادبیّات معاصر ایران، چاپ دوّم، تهران: مروارید.

20. عبدالجلیل، ژان محمّد (1382)؛ تاریخ ادبیّات عرب، ترجمة آذرتاش آذرنوش، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.

21. عسگری حسنکلو، عسگر (1387)؛ نقد اجتماعی رمان معاصر فارسی، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.

22. عطیه، جورج و دیگران (1391)؛ ادبیّات معاصر عربی، ترجمة علی گنجیان خناری و عبّاس نوروزپور نیازی، تهران: سخن.

23. غلام، محمّد (1381)؛ رمان تاریخی، تهران: چشمه.

24. غنیمی­­هلال، محمّد (1373)؛ ادبیّات تطبیقی، ترجمة سیّد مرتضی آیت­الله­زاده شیرازی، تهران: امیرکبیر.

25. ----------- (بی­تا)؛ فی النقد التطبیقی والمقارن، القاهرة: نهضه مصر للطّباعة والنّشر والتّوزیع.

26. فریدریش، ورنر پاول و دیوید هنری ملون (1388)، چشم­انداز ادبیّات تطبیقی غرب (از دانته تا یوجین اونیل)، ترجمه نسرین پروینی، تهران: سخن.

27. کادن، جان آنتونی (1380)؛ فرهنگ توصیفی ادبیّات و نقد، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران: شادگان.

28. کامشاد، حسن (1384)؛ پایه­گذاران نثر جدید فارسی، تهران: نشر نی.

29. لوکاچ، گئورگ (1384)؛ پژوهشی در رئالیسم اروپایی، ترجمه اکبر افسری، چاپ دوّم، تهران: علمی و فرهنگی.

30. محمودیان، محمّد­رفیع (1382)؛ نظریة رمان و ویژگی­های رمان فارسی، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.

31. میرصادقی، جمال (1386)؛ ادبیّات داستانی، چاپ پنجم، تهران: سخن.

32. ----------- (1387)؛ راهنمای داستان­نویسی، تهران: سخن.

33. هاوزر، آرنولد (1377)؛ تاریخ اجتماعی هنر، ترجمة ابراهیم یونسی، تهران: خوارزمی.

34. یوسفی، غلامحسین (1372)؛ دیداری با اهل قلم، چاپ چهارم، تهران: علمی.

ب: مجلّه­ها

35. آلن، راجر (1388)؛ «سنّت­های رمان عربی»، ترجمة محمّد جواهر­کلام، در نقد آگاه در بررسی آراء و آثار (مجموعه مقاله)، گردآورنده عنایت سمیعی، تهران: آگاه، صص 364-376.

36. اکبرزاده، زیبا (1388)؛ «جرجی زیدان، رمان­نویس معاصر عرب»، کتاب ماه ادبیّات، شمارة 27 (پیاپی 141)، صص 8-13.

37. اسماعیلی، حبیب­الله (1389)؛ «مورّخان و رمان تاریخی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارة 154، صص 2-7.

38. امیری، نادر (1388)؛ «چشم­اندازی به رمان تاریخ­گرای فارسی»، جامعه­شناسی هنر و ادبیّات، شمارة اوّل، سال اوّل، بهار و تابستان، صص 39-60.

39. انوشیروانی، علی­رضا (1389)؛ «ضرورت ادبیّات تطبیقی در ایران»، ویژه­نامة ادبیّات تطبیقی نامة فرهنگستان، دورة اوّل، شمارة اوّل، (پیاپی 1)، بهار، صص 6- 38.

40. -------------- (1391)؛ «ادبیّات تطبیقی و ترجمه­پژوهی»، ویژه­نامة ادبیّات تطبیقی نامة فرهنگستان، دورة سوّم، شمارة اوّل، (پیاپی 5)، صص 7- 25.

41. باسنت، سوزان (1390)؛ «از ادبیّات تطبیقی تا ترجمه­پژوهی»، ترجمه صالح حسینی، ویژه­نامة ادبیّات تطبیقی نامة فرهنگستان، دورة دوّم، شمارة اوّل، (پیاپی 3)، صص 71- 99.

42. بالایی، کریستف (1383)؛ «پیرامون ادبیّات داستانی ایران» (گفتگو)، در نقاب نقد (چیستی نقد ادبی در ایران)، تهیه و تدوین شاهرخ تندرو صالح، تهران: چشمه، صص 21-55.

43. دلاویز، مسعود (1390)؛ «نهضت مشروطه و پیدایش رمان تاریخی»، کتاب ماه ادبیّات، شماره 59 (پیاپی 173)، صص 82-89.

44. غلام، محمد (1380)؛ «نقش ترجمه در پیدایش رمان تاریخی در ایران»، مجله دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی(تربیت معلم سابق)، شماره 32، صص 147-170.

45. لوکاچ، گئورگ (1386)؛ «شرایط اجتماعی و تاریخی ظهور رمان تاریخی»، ترجمه مجید مددی، در ارغنون 10/9 (درباره رمان)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوّم، صص 137-151.

46. محمّدی، ابراهیم (1389)؛ «ترجمه و ادبیّات تطبیقی»، مجموعه مقالات همایش ملی مطالعات ترجمه، دانشگاه بیرجند، آبان­ماه.

47. محمّدی، ابراهیم و حسن امامی (1390)؛ «کارکردهای ترجمه در حوزة ادبیّات ملل (با تأکید بر ادبیّات فارسی و عربی)»، فصلنامة مطالعات ترجمه، سال نهم، شماره سی و سوم، بهار، صص 7-22.

48. ناظمیان، هومن (1384)؛ «رمان­های تاریخی جرجی زیدان از منظر مکتب رمانتیسم»، مجلّة دانشکدة علوم انسانی دانشگاه سمنان، شمارة 10، صص 97-119.

49. نیکیتین، بازل (1385)؛ «رمان تاریخی در ادبیّات فارسی کنونی»، ترجمه احمد سمیعی، نامة فرهنگستان، شمارة 30، صص 168-204.

50. همینگز، ف.و.ج (1386)؛ «رمان واقعگرا در اروپا»، ترجمة سوسن سلیم­زاده، در ارغنون 10/9 (دربارة رمان)، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوّم، صص 285-301.