بررسی تطبیقی بازآفرینی اسطورة پرومته در شعر معاصر عربی و فارسی (با تأکید بر شاعران برجسته)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

حضور گستردة اسطوره و بازآفرینی آن در ادبیّات معاصر جهان، از جمله ادبیّات فارسی و عربی، سبب نوآوری و غنای ادبیّات گردیده است. اسطورة یونانی «پرومته» یکی از این اسطوره­هاست که شاعران ادب فارسی و عربی برای بیان مفاهیم سیاسی و اجتماعی، از آن به عنوان نماد سرکشی، اعتراض، مقاومت، رهایی و... بهره گرفته­اند. پژوهش حاضر بر آن است تا این گونة ادبی را که از قلمروهـای شاخص ادبیّـات تطبیقی بـه شمار می­آید، در شعر برخی از شاعران برجستة ادب فارسی از جمله: «احمد شاملو»، «نادر نادرپور»، «سیاوش کسرایی» و برخی شاعران چیره‌دست ادب عربی از جمله «عبدالوهّاب بیاتی»، «بدر شاکر السّیّاب»، «ابو القاسم شابی» و... بررسی نماید. به طور کلّی، شاعران مذکور بنا بر انگیزه­ها و اهداف سیاسی– اجتماعی خویش، اسطورة پرومته را در آثار خود به­کار برده‌اند و از این اسطوره برای بیان احساسات خود، بـرانگیختن ملّت، اعتراض نسبت به واقعه­ای نامطلوب و... سود جسته‌اند. تحلیل علل کاربرد این اسطوره در شعر معاصر فارسی و عربی و بررسی چگونگی بازآفرینی آن و نیز بیان وجوه اشتراک و افتراق این بازآفرینی، از محور­های بنیادین این جستار است.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

  • ·  قرآن کریم
1. اسماعیل­پور، قاسم (1382)؛ تحوّل اسطوره­های ایرانی، تهران: افکار.

2. اسماعیل، عز الدین (1981)؛الشّعر العربی المعاصر (قضایاه و ظواهره الفنیة و المعنویة)، الطّبعة الثّالثة، بیروت: دار العودة.

3. براهنی، رضا (1371)؛ طلا در مس، تهران: نویسنده.

4. البیاتی، عبدالوهاب (1985)؛ قصائد حُبّ علی بوابات العالم السّبع، الطّبعة الثّالثة، بیروت: دار الشروق.

5. پورنامداریان، تقی (1381)؛ سفر در مه: تأمّلی در شعر احمد شاملو، تهران: نگاه.

6. تهانوی، محمد علی فاروغی (1996)؛ کشّاف اصطلاحات الفنون، الطّبعة الأولی، مکتبة لبنان ناشرون.

7. جیدة، عبد الحمید (1980)؛ الإتّجاهات الجدیدة فی الشّعر العربی المعاصر، الطّبعة الأولی، بیروت: موسسه نوفل.

8. الجیوسی، سلمی خضراء (2001)؛ الإتّجاهات والحرکات فی الشّعر العربی الحدیث، بغداد: دار الرسالة.

9. حمود، محمد (1996)؛ الحداثة فیالشّعر العربی المعاصر، الطّبعة الأولی، بیروت: الشرّکة العاملیة للکتاب.

10. خلیل، احمد (1986)؛ مضمون الأسطورة فی الفکر العربی، بیروت: دار الطلیعه.

11. داسل هینلز، جارو (1383)؛ شناخت اساطیر ایران، ترجمه و تألیف باجلان فرّخی، چاپ اوّل، تهران: قطره.

12. داوود، انس (1992)؛ الأسطورة فی الشّعر العربی الحدیث، الطّبعة الثّالثة، القاهرة: دار المعارف.

13. دهخدا، علی‌اکبر (1365)؛ لغت‌نامه، تهران: مؤسّسة لغت‌نامه.

14. رزوق، أسعد (1990)؛ الأسطورة فی الشّعر المعاصر، دار الحمراء للطباعة والنشر.

15. رشیدیان، بهزاد (1370)؛ بینش اساطیری در شعر معاصر فارسی، تهران: گستره.

16. روتون، ک.ک. (1378)؛ اسطوره، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: مرکز.

17. زاید، علی عشری (1997)؛استدعاء الشّخصیات التّراثیة فیالشّعر العربی المعاصر، مصر: ﺩﺍﺭ ﺍﻟﻔﻜﺭ ﺍﻟﻌﺭبی.

18. زکی، احمد کمال (1975)؛ الاساطیر– دراسة حضاریة مقارنة، القاهرة: دار العودة.

19. سرکاراتی، بهمن (1378)؛ سایه­های شکار شده، تهران: قطره.

20. الشابی، ابو القاسم (1997)؛ دیوان تعلیق یحیی شامی، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الفکر العربی.

21. شاکر السّیّاب، بدر (2000)؛ الدیوان، بیروت: دار العودة.

22. شاملو، احمد (1383)؛ مجموعه آثار، تهران: نگاه.

23. شکری، غالی (1366)؛ أدب المقاومة، ترجمه محمد حسین روحانی، تهران: نشر نو.

24. الشیخ، غرید (1999)؛ دیوان شابی، الطّبعة الأولی، بیروت: مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات.

25. عباس، احسان (1384)؛ رویکرد­های شعر معاصر عرب، ترجمة حبیب‌الله عباسی، تهران: سخن.

26. الفاخوری، حنا (1996)؛ تاریخ الأدب فی المغرب العربی، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الجیل.

27. فروخ، عمر (1987)؛ الشابی شاعر الحب والحیاة، الطّبعة الثانیة، بیروت: دار العلم للملایین،.

28. کات، یان (1388)؛ تفسیری برتراژدی­های یونان باستان - تناول خدایان، ترجمة داوود دانشور و منصور ابراهیمی، چاپ چهارم، تهران: سمت.

29. کسرایی، سیاوش (1387)؛ مجموعه آثار، تهران: نگاه.

30. کامو، آلبر (1382)؛ انسان طاغی، ترجمة مهبد ایرانی ‌طلب، تهران: قطره.

31. گریمال، پیر (1378)؛ فرهنگ اساطیر ایران و روم، ترجمة دکتر احمد بهمنش، چاپ چهارم، امیر کبیر.

32. لنگرودی، شمس (1384)؛ تاریخ تحلیلی شعر نو، جلد دوّم، تهران: نشر مرکز.

33. محمدی، محمد حسین (1374)؛ فرهنگ تلمیحات شعر معاصر، تهران: میترا.

34. مسکوب، شاهرخ (1383)؛ پرومته در زنجیر، تهران: فوگون.

35. مهرداد، بهار (1381)؛ پژوهشی در اساطیر ایران، تهران: نگاه.

36. -------- (1387)؛ پژوهشی در اساطیر ایران (پاره نخست و دوم)، تهران: آگاه.

37. نادرپور، نادر (1383)؛ مجموعه آثار، تهران: نگاه.

38. وحدت، فرزین (1382)؛ رویارویی فکری ایران با مدرنیت، ترجمة مهدی حقیقت‌خواه تهران: ققنوس.

39. ولک، رنه و استین، وارن (1373)؛ نظریه ادبیّات، ترجمة ضیاء موحّد و پرویز مهاجر، چاپ اوّل، تهران: علمی و فرهنگی.

40. هینلز، جان (1379)؛ شناخت اساطیر ایران، ترجمة ژاله آموزگار و احمد تفضّلی، تهران: چشمه.

ب: مجلّه­ها

41. سلیمی، علی و پیمان صالحی (1390)؛ «بررسی تطبیقی اسطورة سندباد در شعر بدر شاکر السّیّاب و خلیل حاوی»، مجلّة ادبیّات و علوم انسانی سابق، شمارة 4، صص 77-94.

42. علوی، فریده و رضا علی­اکبرپور (1390)؛ «حضور اسطوره­های ادبی خارجی در شعر معاصر فارسی»، پژوهش ادبیات معاصر جهان (پژوهش زبان­های خارجی)، شمارة 61، صص 41-61.

43. نجفی ایوکی، علی (1389)؛ «اسطوره­های برجسته در شعر عبدالوهّاب البیاتی»، مجلّة ادبیّات وعلوم انسانی سابق، شمارة 2، صص 1-26.

44. نیازی، شهریار و عبدالله حسینی (1386)؛ «أسطورة تموز عند رواد الشّعر الحدیث فی سوریة والعراق»، مجلّة الجمعیة العلمیه الایرانیة للّغة العربیة وآدابها، ش 7، صص 41-62.