چگونگی حضور خیّام در شعر عبدالوهّاب البیاتی با تأکید بر دو دفتر شعری «الّذی یأتی ولا یأتی» و «الموت فی الحیاة»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

پژوهش حاضر می‌کوشد چگونگی حضور اندیشه‌های خیّام را، به عنوان یکی از مفاهیم پر بسامد، در شعر عبدالوهّاب البیاتی شاعر نام­آشنای عراقی بررسی کند و برای انجام این کار دو دفتر شعری «الّذی یأتی ولا یأتی» و «الموت فی الحیاة» که بیشترین توجّه را به خیام دارند، مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
در این مقاله خیّام به سه شکل در شعر بیاتی بازیابی شده و مورد کنکاش قرار گرفته است. نخست ذکر نام خیّام و توصیف او، دوّم اندیشه‌های خیّامی که شاعر تحت تأثیر آن‌ها به سرودن پرداخته است و پس از آن بررسی نقاب خیّام که یکی از تکنیک‌های جدید و پر کاربرد در شعر معاصر عرب است. همچنین این پژوهش به جنبه‌ای دیگر از تأثیرپذیری بیاتی از خیّام یعنی رباعی­سرایی پرداخته‌ است.
 خواننده درخواهد یافت که بیاتی زندگی، شخصیّت و تفکّرات خیّام را به عنوان همزادی برای خود در نظر گرفته و به شعرش وارد کرده است و با نسبت دادن بسیاری از ویژگی‌های جدید به خیّام، از او اسطوره‌ای می‌سازد که تمام ویژگی‌های مورد نظر شاعر انقلابی را داراست. خیّام در بسیاری از سروده‌ها خودِ شاعر است و به یقین نیشابور جایگاه خیّام و شهر آرمانی بیاتی، همان بغداد، زادگاه اوست.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب‌ها

1. آرمسترانگ، کارن (1390)؛ تاریخ مختصر اسطوره، ترجمة عباس مخبر، تهران: مرکز.

2. احمدبن عمر بن علی نظامی سمرقندی (1331)؛ چهارمقاله، به تصحیح محمّد قزوینی، تهران: ارمغان.

3. بیاتی، عبدالوهّاب (1405 ه/ 1985 م)؛ الأعمال الکاملة للشّاعر عبدالوهّاب البیاتی (الّذی یأتی ولا یأتی)، بیروت: دار الشروق.

4. ---------- (1972)؛ دیوان، الطبعة الأولی، بیروت: دارالعودة.

5. ------------ (1348)؛ آوازهای سندباد، ترجمة محمّدرضا شفیعی­کدکنی، تهران: نیل.

6. بهروز، اکبر (1377)؛ تاریخ ادبیّات عرب، تبریز: دانشگاه تبریز.

7. جعفری، محمّد تقی (1372)؛ تحلیل شخصیت خیّام، چاپ سوّم، تهران: انتشارات کیهان.

8. خیّام نیشابوری، عمر (1391)؛ رباعیّات خیّام (براساس نسخة محمّدعلی فروغی)، تهران: دیبایه.

9. رازی، نجم­الدّین (1371)؛ مرصاد العباد، به اهتمامِ محمّد امین ریاحی، تهران: علمی و فرهنگی.

10. رستگار فسایی، منصور (1388)؛ پیکرگردانی در اساطیر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

11. روتوِن، ک.ک. (1387)؛ اسطوره، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل­پور، تهران: مرکز.

12. زاده شفق، رضا (1369)؛ تاریخ ادبیّات ایران، تهران: آهنگ.

13. ستاری، جلال (1376)؛ اسطوره در جهان امروز، تهران: مرکز.

14. --------- (1389)؛ مدخلی بر رمزشناسی عرفانی، تهران: مرکز.

15. سیّد حسینی، رضا (1391)؛ مکتب­های ادبی، جلد دوّم، تهران: نگاه.

16. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1390)؛ صُوَر خیال در شعر فارسی، تهران: آگه.

17. صفا، ذبیح الله (1369)؛ تاریخ ادبیّات ایران، جلد دوّم، تهران: فردوسی.

18. عطّار نیشابوری، فریدالدّین محمّد بن ابراهیم (1386)؛ مصیبت­نامه، مصحّح: محمّدرضا شفیعی­کدکنی، تهران: سخن.

19. علی احمد سعید (1378)؛ ترانه­های مهیار دمشقی، ترجمة کاظم برگ­نیسی، تهران: کارنامه.

20. فتوحی، محمود (1389)؛ بلاغت تصویر، تهران: سخن.

21. کسایی نورالله (1363)؛ مدارس نظامیّه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران: امیرکبیر.

22. گریمال، پیر (1391)؛ فرهنگ اساطیر یونان و رُم، ترجمة دکتر احمد بهمنش، تهران: امیرکبیر.

23. لنسلین، گرین (1366)؛ اساطیر یونان، ترجمة عباس آقاجانی، تهران: سروش.

24. محمّد کاظم، حاج ابراهیم (1385)؛ تاریخ الأدب العربی الحدیث، اصفهان: دانشگاه.

25. هنری هوک، سامویل (1391)؛ اساطیر خاورمیانه، ترجمة علی­اصغر بهرامی؛ فرنگیس مزداپور، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.

ب: مجلّه­ها

26. حسن­لی، کاووس؛ سعید حسام­پور (1388)؛ «کارنامة خیّام­پژوهی»، فصلنامة پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، شمارة چهاردهم، صص 99-126.

27. خاتمی، احمد (1381)؛ «تردید یا انکار» (بررسی اجمالی اندیشه­های کلامی خیّام براساس رباعیات)، پژوهشنامة علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شمارة 33، صص 207-232.

28. محسنی­نیا، ناصر (1388)، «مبانی ادبیّات مقاومت معاصر ایران و عرب»، نشریة ادبیّات پایداری، دانشگاه کرمان، سال اوّل، شمارة اوّل، صص 143–158.

29. ---------- (1389)؛ «خیّام‌پژوهی با تکیه بر جهان معاصر عرب»، نشریة پژوهش‌های زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه اصفهان، سال دوّم، شمارة 3، صص 1-20.

30. یوسف بکار، حسین «بازتاب زبان و ادب فارسی در جهان عرب»، ترجمة احسان اسماعیلی طاهری، کتاب ماه ادبیّات و فلسفه، شمارة 77، صص56-63.