بررسی تطبیقی مفهوم عشق در سوانح العشّاق احمد غزالی و عطف الألف ابوالحسن دیلمی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

2 کارشناس‌ارشد زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

چکیده

موضوع پژوهش حاضر بررسی عشق در نخستین آثار مستقل عارفان ایرانی است. احمد غزالی، رسالة سوانح العشّاق را به‌عنوان نخستین اثر مستقل در این زمینه از خود به‌جای گذاشته است. وی در این رساله، مسائل پیرامون عشق را با دیدگاهی روان‌شناسانه با زبانی ادبی بیان کرده است. در قرن چهارم هجری، ابوالحسن دیلمی، عارف خوش‌قریحة ایرانی کتاب عطف الألف المألوف علی اللام المعطوف را در این باب به زبان عربی نگاشته بود که این اثر هم، رنگی کاملاً روان‌شناسانه دارد. دیلمی، گرچه از تفکّرات فلاسفة یونانی، به‌ویژه افلاطون تأثیر پذیرفته، امّا آمیختن نظرات آنان با مبانی دینی شریعت اسلام ایدة اوست. در این جستار، سعی شده شباهت‏ها و تفاوت‏ها‏ی دو اثر به­صورت تطبیقی نشان داده شود به‌گونه‌ای که از دل این رویکرد، نتایج خاص و منطقی به­دست آید. احمد غزالی چون تجربة ابوالحسن دیلمی را در اختیار داشته، به نظریّه‌پردازی در باب عشق و محبت نپرداخته است؛ همچنین، زبان شاعرانه و تعمّد وی در بیان اشاره‌ای مطالب، سبب دشواری فهم اثر او شده است؛ در حالی که دیلمی هم نظریّه‌پرداز است و هم با زبانی علمی و شیوا به بیان مطالب پرداخته است؛ البته این دو، با هدف آثارشان چنان قلم و سبکی اختیار کرده‏اند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Concept of Love in the Disasters of Al-Ashaq Ahmad Ghazali and Atf Al Alef Abolhassan Dilami

چکیده [English]

The subject of this research is the study of love in the first independent works of Iranian mystics. Ahmad Ghazali, the Resalat Svanah al-Ashaq, is the first independent work in this field. In this treatise, he outlines the issues surrounding love with a psychological viewpoint in the literary language. In the 4th century AH, Abolhassan Dilami, the Iranian joyful writer, wrote the book Atf Al Alef Al-Ma'aluf Ali Allah Al-M'a'atov in Arabic, in which the work has a completely psychological track. Deylmi, was though influenced by the thoughts of the Greek philosophers, especially Plato, but he combined his views with the religious foundations of the Islamic Shari'a is his idea. In this essay, we tried to show the similarities and differences of the two works in a comparative way in such a way as to obtain the specific and logical results. Ahmad Ghazali, as he had the experience of Abolhassan Dilami, did not consider the theory of love and affection; his poetic language and his intention to express references to the materials made him difficult to understand; while Dilami is also a theorist who has expressed everything in plain and fluent language; of course, the two have taken such a stylistic views with the aim of their work.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Comparative Literature
  • Love and affection
  • Ahmad Ghazali
  • Svanah al-Azhāq
  • Abulhassan Dilami
  • Attaf al-Al-ol al-Ma'aluf
  • ·  قرآن کریم.

1. آبراهاموف، بنیامین (1388)؛ عشق الهی در عرفان اسلامی، ترجمة حمیرا ارسنجانی، ویراستة مصطفی ملکیان، چاپ اوّل، تهران: نگاه معاصر.

2. ابن الدباغ، عبدالرحمن بن محمّد الانصاری (1379)؛ مشارق ‏انوار القلوب و مفاتیح اسرار الغیوب، تحقیق: ه-ریتر، ترجمه: قاسم انصاری، چاپ اول، تهران: طهوری.

3. ابن عربی، محیی‏الدین (1386)؛ الفتوحات المکیة فی معرفة أسرار ‏المالکیة والملکیة، ترجمة محمّد خواجوی، چاپ چهارم، تهران: مولوی.

4. افلاطون (1385)؛ ضیافت، مقدمة محمّدعلی فروغی، چاپ اوّل، تهران: نیل.

5. بقلی شیرازی، روزبهان (1379)؛ عبهر العاشقین، تصحیح هنری کربن و محمّد معین، چاپ چهارم، تهران: منوچهری.

6. جمعی از نویسندگان به سرپرستی غلامحسین مصاحب (1374)؛ دائرة ‌المعارف فارسی، تهران: شرکت سهامی کتاب‏های جیبی وابسته به انتشارات امیرکبیر.

7. چیتیک، ویلیام (1388)؛ درآمدی بر تصوّف و عرفان اسلامی، ترجمة جلیل پروین، چاپ اول، تهران: حکمت.

8. دهخدا، علی‌اکبر (1346)؛ لغت‌نامه، زیر نظر دکتر معین، تهران: دانشگاه تهران.

9. الدّیلمی، علی بن محمّد (1962)؛ عطف الألف المألوف علی اللام المعطوف، القاهرة: المعهد العلمی الفرنسی للآثار الشّرقیّة.

10. -------------- (1390)؛ عطف الألف‏ المألوف علی ‏اللام المعطوف، ترجمة عیسی نجفی و تورج زینی‌وند، چاپ اوّل، کرمانشاه: دانشگاه رازی.

11. ریتر، هلموت (1377)؛ دریای جان، ترجمة (جلد 1) عبّاس زریاب خویی و مهرآفاق بایبوردی، تهران: الهدایی

12. --------- (1379)؛ دریای جان، جلد 2، ترجمة مهرآفاق بایبوردی، چاپ دوّم، تهران: الهدایی.

13. غزالی، احمد (1359)؛ سوانح، تصحیح هلموت ریتر، مقدّمه و شرح نصرالله پورجوادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

14. --------- (1370)؛ مجموعه­آثار فارسی احمد غزالی (سوانح العشّاق)، به اهتمام احمد مجاهد، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.

15. مولانا، جلال‌الدین محمّد (1357)؛ مثنوی معنوی، مقدّمه و شرح‌حال بدیع‌الزّمان فروزانفر، حواشی و تعلیقات م. درویش، چاپ هشتم، تهران: علمی

16. ----------------- (1363)؛ کلّیّات شمس، با تصحیح و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر، چاپ سوم، تهران: سپهر.

ب: مجلاّت

17. ابوالقاسمی، سیده مریم (1381)؛ «سیری در افکار و اندیشه­های احمد غزالی»، پژوهشنامة علوم انسانی، شماره 33، صص233-252.

18. اسماعیل‌پور، ولی‌اله (1390)؛ «مفهوم عشق و مقایسۀ آن در دستگاه فکری احمد غزالی و عین‌القضات همدانی با تأکید بر سوانح العشاق، تمهیدات، نامه‌ها و لوایح»، فصلنامۀ زبان و ادب فارسی دانشگاه آزاد کردستان، سال سوم، شمارة 6، 25-46.

19. زینی‏وند، تورج و عیسی نجفی (1391)؛ «بازتاب اندیشه‏های ابوالحسن دیلمی در آثار برخی بزرگان تصوّف اسلامی»، فصلنامة مطالعات عرفانی، دانشگاه کاشان، شمارة 15، صص 53-76.

20. منصف، مصطفی و احمدرضا صیادی (1388)؛ «کدام افضل است؟ عشق یا محبّت»، فصلنامة ادب و زبان، دانشکدة ادبیّات و علوم انسانی کرمان، شمارة 25، صص 274-297.

21. نزهت، بهمن (1389)؛ «نظریّة عشق در متون کهن عرفانی»، فصلنامة متن­پژوهی، دانشکده ادبیّات فارسی و زبان‏های خارجی دانشگاه علامه طباطبایی، سال 14، شمارة 43، صص 47-62.

22. ---------؛ علیرضا مظفری و سمیه جبارپور (1397)؛ سیر و تطوّر نظریّۀ عشق در آرا و اندیشه‌های عرفانی -فلسفی روزبهان و ابن دباغ»، متن‌پژوهی ادبی، سال 22، شمارة 76، صص 7-32.

ج: پایان‌نامه‌ها

23. سلیمانی، علی اشرف (1393)، مقایسه اندیشه­های احمد غزالی در سوانح العشاق با مثنوی معنوی مولوی،استاد راهنما: ابراهیم رحیمی زنگنه، کارشناسی­ارشد زبان و ادبیات فارسی، کرمانشاه: دانشگاه آزاد اسلامی.

24. طایفه، سیما (1391)؛ بررسی مفهوم، ماهیت و کارکرد «عشق» از نظر احمد غزالی و امام محمد غزالی، استاد راهنما: لیلا هوشنگی، کارشناسی­ارشد زبان و ادبیات فارسی، تهران: دانشگاه الزهرا.

25. هاشمی، زهره (1392)؛ بررسی نظام‌های استعاری عشق در پنج متن عرفانی براساس نظریه استعاره­شناختی،استاد راهنما: محمود فتوحی رودمعجنی، دکترای تخصصی زبان و ادبیات فارسی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

26. یغمایی زارع، شهرام (1391)؛ شرح و تفسیر جامع رسالة «سوانح العشّاق» احمد غزالی، استاد راهنما: زرین‌تاج واردی، کارشناسی­ارشد زبان و ادبیات فارسی، شیراز: دانشگاه شیراز.