الصوفیة وتوظیفها فی القضایا الاجتماعیة فی أشعار محمدرضا شفیعی کدکنی و محمد عفیفی مطر (دراسة مقارنة)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تربیت مدرس. تهران، ایران

2 استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

4 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

إن الصوفیة قد دخلت  الأدبین العربی والفارسی منذ القدم والشعراء کان لهم قراءة خاصّة عنها حسب تجربتهم الشعریة والعصر الذی عاشوا فیه. فالمؤثرات الاجتماعیة والظروف السیاسیة کان لهما أکبر تأثیر على توظیف التصوف من قبل الشعراء. واستمرّت هذه المسیرة حتی وصلت إلی العصر الحدیث الذی تشهد فیه عودة إلی المفاهیم الصوفیة فی شعر هذا العصر. والصوفیة من أهمّ التیارات فی الشعرین العربی والفارسی المعاصرَین. ویحاول هذا البحث إبراز کیفیة توظیف «شفیعی کدکنی» والشاعر المصری «عفیفی مطر» الصوفیة فی أغراضهما السیاسیة والاجتماعیة معتمداً علی المنهج الوصفی-التحلیلی والمنهج المقارن القائل بدراسة التشابهات والاشتراکات. ومن أبرز النتائج أنّ شفیعی کدکنی قد وظّف شخصیات صوفیة قد اشتهروا علی مدی التاریخ بثوریتهم ونزعاتهم الإجتماعیة واستشهدوا فی سبیل غایاتهم کالحلاج، کما أنّ الشاعر المصری قد وظّف مثل هذه الشخصیات إلا أنه قد أحدث تحویرا فیها.و قد استخدم عفیفی النفّری بوصفه صوفیاً لم یکن ثوریاً واستحضره فی شعره کمحتجٍ أمام الحکّام. کما أن الشاعرَین یلتقیان فی قضیة الصمود أمام نظام السلطة باحثَین عن غایة واحدة فی شعرهما الصوفی ألا وهی الحریة والإنسانیة. أما أهمّ نتیجة لهذا البحث فهو أنّ الشاعرین یحتفیان بالصوفیة وقضایاها ویمزجانها بالقضایا الاجتماعیة کالجوع وتخلف الشعبین المصری والإیرانی وذلک لتوعیتهم أمام الحکام.
 

کلیدواژه‌ها


الف: الکتب

  1. ابن عربی، محی الدین (1985)؛الفتوحات المکیة، تحقیق عثمان یحیى:نشر الهیئة المصریة للکتاب.
  2. أدونیس، علی أحمد سعید (1994)؛ الثابت والمتحول، ج1، بیروت: دار الساقی.
  3. القادری، ابراهیم (1995)؛ الإسلام السری فی المغرب العربی، القاهره: سینا النشر.
  4. إیزوتسو، توشیهیکو (1394)؛ صوفیم و تائوئیسم، ترجمة محمد جواد گوهری، چاپ ششم، تهران: روزانه.
  5. بدیر عوف، فیصل (1983)؛ التصوف الإسلامی: الطریق والرجال، القاهرة: مکتبة سعید رأفت.
  6. بن عمارة، محمد (2000)؛ الصوفیة فی الشعر المغربی المعاصر: شرکة النشر والتوزیع للمدارس.
  7. زرین کوب، عبدالحسین (1363)؛ جست وجو در تصوف ایران، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
  8. ................................. (1383)؛ تصوف ایرانی در منظر تاریخی آن، تهران: سخن.
  9. سروش عبدالکریم (1375)؛  فربه­تر از ایدئولوژی، چاپ سوم، تهران: صراط.

10. شریفی، فیض (1393)؛ شعر زمان ما، تهران: نگاه.

11. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1378)؛ هزارة دوم آهوی کوهی، چاپ دوم، تهران: سخن.

12. .................................. (1377)؛ آیینه­ای برای صداها، چاپ دوم، تهران: سخن.

13. عباسی، حبیب الله (1378)؛ سفرنامه باران، تهران: جامعة الزهراء.

14. سعران، صهیب (1989)؛ مقدمة فی التصوف، دار المعرفة: دمشق

15. سومیخ، ساسون (2012)؛؛ ملامح أسلوبیة جدیدة فی الأدب العربی الحدیث، حیفا: مجمع اللغة العربیة.

16. عشری زاید، علی (1997)؛ استدعاء الشخصیات التراثیة فی الشعر العربی المعاصر، القاهرة: دار الفکر العربی.

17. عفیفی مطر، محمد (1998)؛ من مجمرة البدایات، القاهرة: دار الشروق.

18. ---------- (2000)؛ احتفالیات المومیاء المتوحشة، القاهرة: دار الشروق.

19. عیسی، عبده غالب احمد (1993)؛ مفهوم التصوف، بیروت: دار الجمیل

20. قاسم، عبدالحکیم عبدالغنی (1992)؛ المذاهب الصوفیة ومدارسها، القاهره: مکتبة المدبولی.

21. محمد منصور، إبراهیم (1999)؛ الشعر و التصوف: دار الأمین للنشر و التوزیع.

ب: المجلاّت

22. إبراهیمی، حجت (لاتا)؛ «تصّوف و تشیّع و بعد فلسفی و انسان­گرایانه حروفیان (حروفیّه)»، مجلة مطالعات نقد ادبی، شماره 15، صص 115-139.

23. إسپرهم، داوود (1391) ؛ «ماه و انسان کامل در اندیشه ابن عربی»، مجلة مطالعات عرفانی، دانشگاه کاشان، شماره 16، صص 27-52.

24. أفراسیاب پور، علی­اکبر (1387)؛ «عرفان سهروردی و زیبایی­پرستی»، مجلة ادبیات و عرفان، شماره 16، صص 13-32.

25. أناری بزچلویی، ابراهیم، حسن مقیاسی و سمیرا فراهانی (1391)؛ «هنجارگریزی معنایی قرآن در شعر عفیفی مطر»، مجلة الجمعیة الإیرانیة للغة العربیة وآدابها، العدد 25، صص 47-77.

26. حجازی، بهجت السادات (1388)؛ «بازآفرینی اسطوره­های سیمرغ و ققنوس»، مجلة مطالعات عرفانی، دانشگاه کاشان، شماره 10، صص 119-148.

27. ذبیحی رحمان و صغری باوندی­بور (1393)؛ «رمزهای پایداری و جاودانگی در اشعار م.سرشک (شفیعی کدکنی)، مجلة مطالعات انتقادی ادبیات، شماره 1، صص 107-125.

28. عصفور، جابر (1991)؛ «أقبل سیل الدروع»، مجلة الناقد، العدد 35، السنة الثالثة، صص 29-32.

29. مشرف، مریم (1385ش)، «هنجارگریزی اجتماعی در زبان صوفیه»، مجلة کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة فی جامعة شهید بهشتی، العدد 52 و 53، صص 136-149.

  1. یوسف عودة، أمین (2012)؛ «المنزع الإنسانی العالمی فی الخطاب الصوفی: جلال الدین الرومی أنموذجا»، المجلة الأردنیة فی الدراسات الإسلامیة، جامعة آل البیت، ج8، العدد1. صص100-127.

ج: الأطروحة

  1. ولهة، خیرة (2015)؛ «النزعة الصوفیة فی الشعر الجزائری المعاصر؛ دوسن زیان أنموذجا»، رسالة الماجستیر، جامعة محمد بوضیاف.المسیلة.

د: المواقع الإنترنتیّة

32. أبوزید، محمد، (2007)؛ «أنا شاعر کبیر والتراث الصوفی لیس ملکا لأدونیس»، مقابلة مع محمد عفیفی مطر.

33. http://www.alketaba.com/index.php/2013-10-30-09-56-23/item/262-

32. شحاتة، محمد سعد، (2010)؛ «عفیفى مطر. ذاکرة حاربتها سُلطة»، مقابلة مع محمد عفیفی مطر.

  1. http://www.shorouknews.com