روابط بینامتنی در شعر شمع منوچهری و میکالی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد‌یار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه علاّمه طباطبایی، تهران

2 کارشناس‌ارشد ادبیّات تطبیقی، دانشگاه علاّمه طباطبایی، تهران،

چکیده

چکیده
یکی از جلوه­های مهمّ همگرایی فکری - فرهنگی میان ملل و اقوام بشری، سنّت­های مشترک ادبی است. از جملة این اشتراک­ها در ادب فارسی و عربی، شعر شمع است که به ادب الشّمعة نیز معروف است و از دیرباز در آثار برخی پارسی­سرایان و تازی­گویان انعکاس یافته است. این سخنوران، با به کار­گیری ابزارهای هنری گوناگون به­ویژه تشبیه، شمع را در دواوین و آثار خویش به تصویر کشیده­اند و امروزه می­توان هنرنمایی آنان را دستمایة پژوهش­های بینامتنی در ادبیّات تطبیقی قرار داد. از جمله شاعران شمع­پرداز در ادب پارسی و عربی، منوچهری و میکالی به شمار می­آیند. منوچهری در توصیف شمع، بیشتر از اجزاء و عناصر طبیعت بهره برده است ولی میکالی غالباً آدم­نمایی نموده و شمع را به انسانی عاشق یا معشوق همانند ساخته است. گاهی نیز هر دو سخنور، شمع را همچون شاخة گلی (زرد) یا عاشقی زرد و زار دانسته­اند. این جنبه­های اشتراک و افتراق در تعابیر و تشبیهات دو شاعر و شیوه­های اندیشیدن آن­ها دربارة شمع، موضوع پژوهش تطبیقی این مقالة بنیادی است که به شیوة تحلیلی - توصیفی فراهم آمده است؛ از جمله
ره­آوردهای این پژوهش، گسترش و تعمیق ادبیّات تطبیقی در مشرق­زمین و ارائة وجوه دیگری از اشتراک فرهنگی – ادبی میان ایران و ملل عربی است.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. ابو تمام (1412)؛ دیوان ابی تمام، ضبطه وشرحه شاهین عطیة، الطّبعة الثّانیة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

2. باخزری، ابوالحسن علی بن الحسن بن علی (بی­تا)؛ دمیة القصر وعُصرة أهل العصر، قاهرة: دار الفکر العربی.

3. بارنز، هری المر و هوارد بکر (1389)؛ تاریخ اندیشة اجتماعی (از جامعة ابتدایی تا جامعة جدید)، ترجمه و اقتباس جواد یوسفیان و علی‌اصغر مجیدی، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.

4. التّفتازانی، سعدالدّین (1416)؛ المطوّل، الطّبعة الرّابعة، قم: مکتبة الداوری.

5. الثّعالبی، ابو منصور (بی­تا)؛ یتیمة الدّهر فی محاسن أهل العصر، قدّم له وحقّقه ابراهیم صقر، مکتبة مصر.

6. حسینی، محمّد باقر (1385)؛ فیروزه­های سخن (در ادب عربی)، مشهد: دانشگاه فردوسی.

7. الحصری القیروانی، ابو اسحاق ابراهیم بن علی (بی­تا)؛ زهر الآداب،ج 2، القاهرة: دار الفکر العربی.

8. دهخدا، علی‌اکبر (1377)؛ لغت­نامة دهخدا، چاپ دوّم از دورة جدید، تهران: دانشگاه تهران.

9. الرّازی، شمس‌الدّین محمّد بن قیس (1387)؛ المعجم فی معاییر اشعار العجم، تصحیح محمّد قزوینی و محمّد­تقی مدرس رضوی، چاپ اوّل، تهران: زوار.

10. روسو، ژان ژاک (1393)؛ قرارداد اجتماعی، ترجمة سعید حبیبی، چاپ دوّم، تهران: ابر سفید.

11. الزّرکلی، خیرالدّین (2007)؛ الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرّجال والنّساء من العرب والمستعربین والمستشرقین، الطّبعة السّابعة عشرة، بیروت: دار العلم للملایین.

12. الزّوزنی، ابوعبدالله (1368)؛ شرح المعلّقات السّبع، الطّبعة الأولی، تهران: الغدیر.

13. سعدی، مصلح بن عبدالله (1381)؛ کلّیّات سعدی، بر اساس تصحیح و طبع محمّدعلی فروغی، تصحیح و مقدّمه و تطبیقات و فهارس بهاءالدّین خرمشاهی، چاپ سوّم، تهران: دوستان.

14. سنایی، مجدود بن آدم (1385)؛ دیوان سنایی غزنوی، به سعی و اهتمام محمّد تقی مدرس رضوی، چاپ ششم، تهران: سنایی.

15. شفیعی کدکنی، محمّد­رضا (1366)؛ صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگاه.

16. شمیسا، سیروس (1384)؛نقد ادبی، ویرایش دوّم، چاپ اول، تهران: میترا.

17. ----------- (1394)؛ انواع ادبی، چاپ پنجم از ویراست چهارم، تهران: میترا.

18. شوقی عبدالجواد رضوان، احمد (1410)؛ مدخل إلی الدّرس الأدبی المقارن، الطّبعة الأولی، بیروت: دار ­العلوم العربیة.

19. عطوی، علی نجیب (1993)؛ عمرو بن کلثوم التّغلبی شاعر الفخر والحماسة، بیروت: دار الکتب العلمیة.

20. عوفی، محمّد (1335)؛ لباب الألباب، تصحیح سعید نفیسی، تهران: اتّحاد.

21. غنیمی هلال، محمّد (1390)؛ ادبیّات تطبیقی تاریخ و تحوّل، اثرپذیری و اثرگذاری فرهنگ و ادب اسلامی، ترجمه و تحشیه و تعلیق سیّد مرتضی آیت­الله­زادة شیرازی، تهران: امیرکبیر.

22. فروزانفر، بدیع‌الزّمان (1358)؛ سخن و سخنوران، تهران: خوارزمی.

23. فضل، صلاح (1424)؛ الأدب المقارن تأثیر الثّقافة الإسلامیة فی الکومیدیا الإلهیة لدانتی، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتاب اللّبنانی والقاهرة: دار الکتاب المصری.

24. کفافی، محمّد عبدالسّلام (1382)؛ ادبیّات تطبیقی، ترجمة سیّد حسین سیّدی، چاپ اوّل، مشهد: آستان قدس رضوی.

25. منوچهری، احمد بن قوص (1384)؛ دیوان منوچهری، به اهتمام سیّد محمّد دبیرسیاقی، چاپ پنجم، تهران: زوار.

26. مولوی، جلال‌الدّین محمّد (1383)؛ مثنوی معنوی، تصحیح رینولد ا. نیکلسون، چاپ پنجم، تهران: هرمس.

27. نفیسی، سعید (1382)؛ محیط زندگی و احوال و اشعار رودکی، تهران: اهورا.

28. هدایت، رضا قلی خان (1340)؛ مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران: امیرکبیر.

ب: مجلاّت

29. زینی­وند، تورج و فاطمه عسگری (1392)؛ «منوچهری و شعر عربی (تقلید یا نوآوری؟!)»، نامة پارسی، شورای گسترش زبان و ادبیّات فارسی، سال هجدهم، شمارة 1 و 2، صص 204-230.

30. منوچهریان، علیرضا (1390)؛ «رؤیای ادبیّات تطبیقی»،نشریة ادبیّات تطبیقی، سال دوّم، دورة جدید، شمارة چهارم، صص 207-226.

31. نجومیان، امیرعلی (1391)؛ «به سوی تعریفی تازه از ادبیّات تطبیقی و نقد تطبیقی»، پژوهش­های ادبی، شمارة 38، صص 115-138.