تطبیق کاربرد رنگ در داستان‎های منظوم و منثور فارسی و عربی (مطالعه موردی: اسکندرنامة نظامی و مقامات حریری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‎آموخته کارشناسی‎ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

چکیده

از دیرباز تاکنون، شاعران و نویسندگان در آثار خویش، به‌صورت نمادین یا صریح، عاطفه و احساس خود را با رنگ به تصویر می‎کشند؛ به‌گونه‌ای که با نگاهی روان‌شناسانه به آثار آنان‎ می‎توان پیرامون شخصیت ایشان، به نتایج قابل توجّهی دست یافت. در همین راستا، پژوهش مذکور تلاش کرده است با دو رویکرد توصیفی- تحلیلی و آماری، کاربرد رنگ‎ها را در اسکندرنامه نظامی و مقامات حریری مورد بررسی و تحلیل قرار دهد. نتایج، حکایت از آن دارد که نظامی در اسکندرنامه 380 بار از رنگ‎ بهره برده است، 261 بار به‌طور مستقیم و 119 بار به شکل غیر مستقیم و با واژه‎هایی مانند تیره، روشن، قیرگون و... در این اثر، رنگ سیاه و مشتقات آن با 107 بار تکرار، 57 مورد مستقیم و 50 مورد غیر مستقیم، بیشترین بسامد را دارد. کاربرد رنگ، اغلب به‌صورت تشبیه، استعاره و کنایه برای تعبیر از حالات درونی انسان بوده است که با نظرات روان‌شناسان معاصر پیرامون رنگ‎های مختلف، مطابقت بسیار دارد. حریری نیز در مقامات خود، 37 بار به رنگ‎های گوناگون اشاره کرده است که رنگ زرد با 14 بار تکرار، بالاترین بسامد را دارد. برخلاف اسکندرنامه، کاربرد رنگ در مقامات، بیشتر جنبة نمادین و کنایی دارد که اغلب از طبیعت رنگ‎ها سرچشمه گرفته است؛ مانند دلالت سپیدی بر امید و سیاهی بر نومیدی و سیه‎بختی یا رنگ زرد ممکن است در جایی نماد اندوه و بیماری و مرگ باشد و در جایی دیگر نمادی از شادی و سعادت. افزون بر این‌ها نوشتار پیش رو با ارائه نمودار، بسامد رنگ‎ها را در این دو اثر، به‎نمایش گذاشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparing the Use of Colors in Persian and Arabic Narrative Poems and Prose Stories: The Case Study of Nizami-Ganjavi’s Eskandar-Nameh and al-Hariri’s Maqamat

نویسندگان [English]

  • Ali Haidari 1
  • Mohammad Reza Sherkhani 2
  • Payman Salehi 2
1 . M.A. in Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Ilam University, Ilam, Iran
2 Associate Professor Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Ilam, University, Ilam, Iran
چکیده [English]

Poets and writers, for a long time, have figuratively or explicitly uttered their emotions and feelings in their works through various colors, in such a way that significant results can be achieved regarding their personality traits if their works are examined psychologically. The present study was an attempt to analyze the use of colors in Nizami-Ganjavi’s Eskandar-Nameh and al-Hariri’s Maqamat, recruiting descriptive-analytical approaches. The results revealed that Nizami-Ganjavi had exploited colors by 380 times in Eskandar-Nameh, namely, 261 times directly and 119 times indirectly, using words such as dark, light, pitch-black, and the like. Accordingly, black and its derivatives with 107 repetitions, respectively with 57 and 50 direct and indirect cases, had the highest frequency. The use of colors had been typically employed as a simile, a metaphor, and an irony to account for the inner states of humans, which was to a great extent in agreement with the views of contemporary psychologists about different colors. Al-Hariri had also referred to 37 colors in his Maqamat, with yellow having the highest frequency (14 repetitions). In contrast to Eskandar-Nameh, the use of colors in Maqamat had been more symbolic and ironic, often stemming from the nature of colors; for example, white signifying hopefulness, black representing despondency and misfortune, or yellow indicating sorrow, ailment, and demise in one place and a symbol of delight and exhilaration in another. Additionally, the frequency of the colors in these two works is illustrated in diagrams.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Color
  • Psychology
  • Nizami-Ganjavi
  • al-Hariri
  • Eskandar-Nameh
  • Maqamat

عنوان مقاله [العربیة]

مقارنة استخدام اللون فی القصص الشعریة والنثریة الفارسیة والعربیة (إسکندرنامة لنظامی ومقامات الحریری أنموذجا)

چکیده [العربیة]

کان الشعراء والکتّاب، یصوّرون عواطفهم ومشاعرهم فی آثارهم منذ القدم باستخدام اللّون بشکلٍ رمزی أو صریح؛ حیث نستطیع أن نحصل على نتائج هامة حول شخصیاتهم عن طریق دراسة نفسیة لآثارهم. قد حاولت هذه الدراسة بمنهجی الوصفی – التحلیلی و الإحصائی، تبیین استخدام الألوان فی کتابی «إسکندر نامه» لنظامی و"المقامات" للحریری. تشیر النتائج ، إلی أنّه قد استخدم نظامی اللون فی "اسکندرنامه" 380 مرة، 261 مرة بصورة مباشرة و 119 مرة بصوررة غیر مباشرة باستخدام لون الأسود، الأبیض،أسود مظلم و... . وقد أخذ اللّون الأسود ومشتقّاته أکثر ظهورا فی هذا الأثر بتکراره 107 مرة بصورة مباشرة و 50 مرة بصورة غیر مباشرة. فاستخدام اللون کان على شکل التشبیه والاستعارة والکنایة، للتعبیر عن الحالات النفسیة للإنسان غالباً، والتی تطابق آراء علماء النفس المعاصرین حول استخدام الألوان تطابقاً واسعاً. کما استخدم الحریری فی مقاماته 37 مرة، الألوان المختلفة. وقد حظی اللّون الأصفر أعلى نسبة لدیه بتکراره 14 مرة. فاستخدام الألوان فی المقامات جاء خلاف إسکندرنامه، بشکل رمزی وکنائی؛ وکثیراً ما ینبع عن طبیعة الألوان نفسها؛ کدلالة اللّون الأبیض على الأمل، والأسود على الیأس والشقاء. والأصفر قد یکون رمزا للحزن والموت تارة، ویکون رمزاً للفرح والسعادة تارة أخرى. قد قامت هذه الدراسة إضافة إلی الأمور المذکورة، بتقدیم رسم بیانیّ لنسبة تکرار الألوان فی هذین الأثرین.

کلیدواژه‌ها [العربیة]

  • اللون
  • علم النّفس
  • نظامی کنجوی
  • الحریری
  • إسکندرنامه
  • المقامات
آصف‎زاده، محمد‎باقر (1383). رنگ و زندگی. قزوین: حدیث امروز.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1956). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
اپلی، ارنست (1371). رؤیا و تعبیر رؤیا. تهران: فردوسی.
استوار، مسیب (1363). رنگ. تهران: رازنامه.
پورعلی‎خانی، هانیه (1388). دنیای اسرارآمیز رنگها. تهران: نشر هزاران.
حجّتی، محمد‎امین (1383). اثر تربیتی رنگ. قم: جمال.
حریری، ابومحمد قاسم بن محمد (د.ت). مقامات حریری. بیروت: دار صادر.
خیتی، محمود عمر (1986). التّطور الدّلالی فی الشّعر العربی السوری. پایان‎نامة کارشناسی‎ارشد. استاد راهنما: مازن الوعر. دانشگاه دمشق.
دستگردی، وحید (1380). خمسة نظامی. تهران: ایران سخن.
دهخدا، علی‌اکبر (1363). لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
دی، جاناتان؛ تایلور، لسی (1387). روان‌شناسی رنگ. ترجمة مهدی گنجی. تهران: نشر ساوالان.
ریاض، عبدالفتّاح (1983). التکوین فی الفنون التشکیلیة. القاهرة: دار النهضة العربیة.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1370). صور خیال در شعر فارسی. چاپ چهارم. تهران: آگاه.
شمیسا، سیروس (1373). انواع ادبی. چاپ سوم. تهران: فردوسی.
عبدالجلیل، ج.م (1376). تاریخ ادبیات عرب. ترجمة آذرتاش آذرنوش. تهران: امیرکبیر.
عصفور، جابر (2003). النقد الأدبی. جزء 2. الطّبعة الأولی. بیروت: دارالکتب البنانیة.
فروزانفر، بدیع الزمان (د.ت). شرح مثنوی شریف. دفتر 2 و 3. تهران: زوّار.
لوشر، ماکس (1376). روان‌شناسی رنگها. ترجمة ویدا ابی‎زاده. چاپ هجدهم. تهران: دُرسا.
مختار عمر، أحمد (1997). اللغة واللون. الطّبعة الثّانیة. القاهرة: عالم الکتب.
مقدّسی، حمید (1372). روان‌شناسی هنر برای کودکان عادی و استثنائی. تهران: چاپار فرهنگیان.
نظامی گنجوی، جمال‌الدین ابومحمّد الیاس (1335). شرفنامه. تصحیح وحید دستگردی. جلد 2. تهران: ابن سینا.