قاضی نظام‏الدّین اصفهانى و هم‌آوایى با عربى ‏سُرایان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

دستیابی به سرچشمۀ مضامین شعری سرایندگان، و نشان دادن اثرپذیری آنان از یکدیگر، هرچند کاری است ارجمند؛ ولی به سبب همانندی اندیشه‌های بشری سخت دشوار می‌نماید. در این میان، آنچه دیریاب است - امّا ناممکن نیست - نمودنِ همسان‌اندیشی‌ها و همسان‌سرایی‌هاست.
      در مقالۀ حاضر، نگارندگان پس از مقدّمه‏ای کوتاه‏ در بیان مسلّماتِ زندگى و آثار این دانشورِ ادیب و شاعر ذولسانین اصفهان در قرن هفتم هجری، با استناد به دست‏نویس‏های‏آثارِ او و با روش توصیفی - تحلیلی نشان داده‌اند که قاضى نظام‏الدّین اصفهانى، در میان شاعران عربى‏سُرا، سخت تحت تأثیرِ متنبّى است؛ هرچند در شعرِ او نمونه‏هایى از همسان‏گویى با شاعران دیگر - از جمله سیّد حمیرى، ارّجانى و... - هم یافت می‏شود.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب‌ها

  • ·  القرآن الکریم

1. ابن الفوطی، عبدالرزاق بن أحمد (1374)؛ تلخیص مجمع الآداب ومعجم الألقاب، تحقیق محمّد الکاظم، تهران: وزارة الثقافة والإرشاد الإسلامی.

2. ابن معصوم المدنى، السیّد علی‌خان بن أحمد (1324)؛ سلافة العصر فی محاسن الشعراء بکل مصر، مصر: محمّد امین الخانجى الکتبى.

3. ابن هانی الأندلسی، محمّد بن هانئ (1886)؛ دیوان، وقف على طبعه شاهین عطیة، بیروت: المطبعة اللبنانیة.

4. الأرّجانی، أحمد بن محمّد (1307)؛ دیوان، صحّحه وفسّر الغریب من ألفاظه أحمد بن عبّاس الأزهری، بیروت: مطبعة جریدة.

5. الأمین، محسن (1406)؛ أعیان الشّیعة، تحقیق حسن الأمین، بیروت: دار التّعارف.

6. انورى، حسن، (1355)؛ اصطلاحات دیوانى دورۀ غزنوى و سلجوقى، تهران: طهورى.

7. الباخرزی، علی بن الحسن (1414)؛ دمیة القصر وعُصرة أهل العصر، تحقیق ودراسة محمّد التونجی، بیروت: دار الجیل.

8. بدوى، أحمد أحمد (1996)؛ أسس النقد الأدبى عند العرب، القاهرة: دار نهضة مصر.

9. البرقوقی، عبدالرحمن (1407)؛ شرح دیوان المتنبّی، بیروت: دار الکتاب العربی.

10. البشّار بن برد (1963)؛ دیوان، اعتنى بجمعه السیّد محمّد بدرالدّین العلوی، بیروت: دار الثّقافة.

11. الثعالبی، عبدالملک بن محمّد (1366)؛ یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، بتحقیق محمّد محیى‏الدّین عبدالحمید، بیروت: دار الفکر.

12. جنید شیرازى، جنید بن محمود (1328)؛ شدّ الإزار فی حطّ الأوزار عن زوّار المزار، تصحیح و تحشیه: محمّد قزوینى و عبّاس اقبال، تهران: مجلس.

13. جوینى، عطاملک بن محمّد (1370)؛ تاریخ جهان‏گشاى، به سعى و اهتمام و تصحیح محمّد بن عبدالوهّاب قزوینى، چاپ چهارم، تهران: ارغوان.

14. دهخدا، على­اکبر (1363)؛ امثال و حکم، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.

15. رشیدالدّین فضل‏اللّه (1373)؛ جامع التّواریخ، تحقیق محمّد روشن و مصطفى موسوى، تهران: البرز.

16. السیّد الحمیری، إسماعیل بن محمّد (بی‌‌تا)؛ دیوان،شرح وتحقیق شاکر هادى شکر، مقدمة السیّد محمّدتقى الحکیم، بیروت: دار مکتبة الحیاة.

17. الشّریف الرضی، محمّد بن الحسین (1406)؛ دیوان،چاپ افست، إیران: وزارة الإرشاد الإسلامى.

18. الصاحب ابن عَبّاد، إسماعیل بن عباد (1422)؛ دیوان، شرحه وضبطه وقدّم له إبراهیم شمس الدّین، بیروت: مؤسّسة الأعلمی للمطبوعات.

19. صفی‌الدّین الحلّی، عبدالعزیز بن سرایا (1403)؛ دیوان، بیروت: دار بیروت.

20. عزالدّین کاشانی، محمود بن علی (1367)؛ مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، به تصحیح استاد علامه جلال‌الدّین همایی، چاپ سوّم، تهران: هما.

21. قزوینى، محمّد (1363)؛ «ممدوحین شیخ سعدى»، مقالات قزوینى، گردآورنده: عبدالکریم جربزه‏دار،(ج 3، صص 547-677)؛ تهران: اساطیر.

22. گویارد، ام. اف (1374)؛ ادبیات تطبیقی، ترجمۀ علی‌اکبر خان‌محمّدی، تهران: پاژنگ.

23. المحبی، محمّد أمین بن فضل‏اللّه (بی‌تا)؛ خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی‌عشر، بیروت: دار صادر.

24. مطلوب، أحمد (2001)؛ معجم مصطلحات النقد العربی القدیم، بیروت: مکتبة لبنان.

25. المیدانی، أحمد بن محمّد (1407)؛ مجمع الأمثال، تحقیق محمّد أبوالفضل إبراهیم، الطّبعة الثّانیة، بیروت: دار الجیل.

26. النّابغة الذبیانی، زیاد بن معاویة (1980)؛ دیوان، حقّقه وقدّم له فوزی خلیل عطوى، بیروت: دار صعب.

27. نظام‏الدّین اصفهانى، محمّد بن اسحاق (710 )؛ دیوان المنشآت، دست‏نویس ش «2315» کتابخانۀ احمد ثالث (توپقاپوسراى) ترکیه، 226 برگ، فیلم ش «329» کتابخانه دانشگاه تهران.

28. -------------------------- (737 )؛ دیوان المنشآت، دست‏نویس ش «3174Arabe »  کتابخانه ملّى پاریس، 141 برگ.

29. -------------------------- (1983)؛ رباعیّات نظام‏الدّین الأصفهانى (نخبة الشّارب وعجالة الراکب)، حقّقها وقدّم لها کمال أبودیب، بیروت: دار العلم للملایین.

ب: مجلّه‌ها

30. ابن‌الرّسول، سیّد محمّدرضا (1381)؛ «قاضى نظام‏الدّین اصفهانى (شاعر ذولسانین قرن هفتم هجرى)»، مجلّۀ دانشکده ادبیّات و علوم‏ انسانى دانشگاه اصفهان،  (ضمیمۀ شمارۀ 29 و 30)، صص 145-182.

31. ------------------ (1386)؛ «قاضی نظام‌الدّین اصفهانی در آینۀ مصادر عصری و متأخّر»، آینۀ میراث، سال 5، شمارۀ 39، صص 163-210.

32. جواد، مصطفى (1963)؛ «أصفهان معقل الأدب العربى ونظام‏الدّین الأصفهانى»، مجلّة المجمع العلمى العراقی، ‌10، صص 69-94.

33. موسوی، سیّد کمال، و ابن‌الرّسول، سیّد محمّدرضا (1389)؛ «قاضى نظام‏الدّین اصفهانى و هم‌سخنی با شاعران پارسى‏گو»، نشریۀ ادبیّات تطبیقی دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، دورۀ جدید، سال 1، شمارۀ 2، صص 183-206.

34. میرافضلی، سیّد علی (1381)؛ «قاضى نظام‏الدّین اصفهانى و رباعیات او»، معارف، 19، 2 (پیاپى 56)، صص‌ 2-25.