خوانش تطبیقی مفهوم آزادی در شعر محمود سامی البارودی و ملک الشّعراء بهار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

پرداختن به اندیشۀ اجتماعی شاعران و نویسندگان و بررسی رابطۀ آن با شعر، به عنوان بخشی از ساختار ذهنی جامعه، از موارد ضروری در حوزۀ مطالعات جامعه­شناسی ادبیّات به شمار می­رود. رابطۀ دامنه­دار و گستردۀ زبان و ادبیّات فارسی با زبان و ادبیّات عربی، رابطه­ای تاریخی است و در مقاطع مختلف، دستخوش تحوّلات و فراز و فرودهایی بوده است. از قرن هجده میلادی به بعد، جریان­های فرهنگی جهان تحت تأثیر تحوّلات جدید اجتماعی راهی دیگر پیموده و وجوه مشترک یافته است. در این میان، آبشخور فکری مشترک محمود سامی البارودی (1839-1904 م) و ملک الشّعرای بهار (1887-1952 م)، وقایع اجتماعی قرن نوزدهم بوده است. این جستار با تکیه بر نظریۀ ساختگرای لوسین گلدمن و با رویکردی تحلیلی – تطبیقی، علاوه بر تحلیل ساختارهای متنی شعر این دو شاعر، با حرکتی شناور میان شعر و اجتماع، به عنوان دو ساختار مرتبط، زمینه­های خلق مفهوم آزادی در بیان شعری آن دو را، در دو بخشِ دریافت و تشریح روشن می­کند. مهم­ترین نتایج حاصل از این پژوهش عبارتند از: طرح مسألۀ آزادی در شعر دو شاعر، بر اساس یک ایدئولوژی مشخّص شکل گرفته است. از دیگر سو، این مسائل در شکل­گیری ذهنیّت اجتماعی دو شاعر و کلام ادبی آنان مؤثّر بوده است و بخشی از ساختارِ غالبِ اجتماعیِ زمانۀ دو شاعر به شمار می­آید.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. آرین­پور، یحیی (1372)؛از صبا تا نیما، جلد 1، تهران: زوّار.

2. ----------- (1375)؛از صبا تا نیما، جلد 2، تهران: زوّار.

3. اسلامی ندوشن، محمّدعلی (1371)؛ «دهمین سال­مرگ ملک الشّعرای بهار»، نوشته­های بی­سرنوشت، تهران: یزد و آرمان.

4. البارودی باشا، محمود سامی (1998)؛ دیوان البارودی، حقّقه وضبطه وشرحه علی الجارم محمّد شقیق معروف، بیروت: دار العودة.

5. بدوی، مصطفی (1386)؛ گزیده از شعر عربی معاصر، ترجمۀ غلامحسین یوسفی و یوسف بکّار، تهران: سخن.

6. بهار، محمّدتقی (1380)؛ تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، جلد 1، تهران: امیرکبیر.

7. ---------- (1391)؛ دیوان اشعار ملک الشّعرای بهار، بر اساس نسخۀ چاپ 1344، نمونه­خوانان: عزیز مهدی و مهدی صلاحی، تهران: نگاه.

8. پاتنام، رابرت و دیگران (1384)؛ سرمایۀ اجتماعی، اعتماد، دموکراسی و توسعه، ترجمۀ افشین خابکاز و حسن پویان، تهران: نشر شیراز.

9. حافظ، ابراهیم (بی­تا)؛ الدّیوان، ضبطه وشرحه ورتبه احمد امین واحمد الزین وابراهیم الابیاری، بیروت: دار العودة.

10. خفاجی، محمّد عبدالمنعم (1985)؛ الأدب العربی الحدیث، المجلّد الأولی، القاهرة: مکتب الکلّیات الازهریة.

11. -------------- (1992)؛ قصه الأدب فی المصر، بیروت: دار الجیل.

12. الدّسوقی، عمر (1973)؛ فی الأدب الحدیث، القاهرة: دار الفکر.

13. -------- (2003)؛ فی الأدب الحدیث، الجزء الاول، بیروت: دار الفکر.

14. زرقانی، سیّد مهدی (1387)؛ چشم­انداز شعر معاصر ایران، تهران: ثالث.

15. سپانلو، محمّدعلی (1369)؛ چهار شاعر آزادی: جست­وجویی در سرگذشت و آثار عارف، عشقی،بهار و فرخی یزدی، تهران: نگاه.

16. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1392)؛ با چراغ و آینه، در جست­وجوی تحوّل شعر معاصر ایران، تهران: سخن

17. ------------------- (1386)؛ زمینۀ اجتماعی شعر فارسی، تهران: اختران و زمانه.

18. ------------------- (1387)؛شعر معاصر عرب، تهران: سخن.

19. ------------------- (1386)؛ موسیقی شعر، تهران: آگاه.

20. صفا، ذبیح‌الله (1348)؛ گنجینه سخن: شاعران پارسی‌گو و منتخب آثار آنان، تهران: دانشگاه تهران.

21. شوقی ضیف (1961)؛ الأدب العربی المعاصر فی المصر، القاهرة: دار المعارف.

22. ------- (2006)؛ البارودی رائد الشّعر الحدیث، القاهرة: دار المعارف.

23. طه حسین (1984)؛ تقلید و تجدید، بیروت: دار العلم للملایین.

24. عابدی، کامیار (1390)؛ به یاد میهن: زندگی و شعر ملک الشّعرا بهار، تهران: ثالث.

25. عبدالمعطی محمّد، علی (1984)؛ مشکلة الإبداع الفنّی، اسکندریه: دار المعرفة.

26. الفاخوری، حنّا (1383)؛ تاریخ ادبیّات زبان عربی، ترجمۀ عبدالمحمّد آیتی، تهران: توس.

27. فرشیدورد، خسرو (1373)؛ درباره ادبیّات و نقد ادبی، ج 1، تهران: امیرکبیر.

28. کریمی حکّاک، احمد (1384)؛ طلیعه تجدّد در شعر فارسی، ترجمۀ مسعود جعفری، تهران: مروارید.

29. گلدمن، لوسین (1376)، «کل و جز، فصل اوّل از کتاب خدای پنهان»، مجموعۀ جامعۀ فرهنگ وادبیّات، ترجمۀ محمّد جعفر پوینده، تهران: چشمه.

30. ---------- (1369)؛ نقد تکوینی، ترجمۀ محمّد تقی غیاثی، تهران: بزرگمهر.

31. ---------- (1377)؛ «جامعه‌شناسی ادبیّات»، درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیّات (مجموعه مقاله)، گزیده و ترجمۀ محمّد جعفر پوینده، تهران: نقش جهان.

32. مرزوق، حلمی (1983)؛ تطوّر النّقد والتّفکیر الأدبی من القرن العشرین، لاط، بیروت: دار النهضة.

33. معین، محمّد (1375)؛فرهنگ معین، جلد پنجم: تهران: امیرکبیر.

34. مکاریک، ایراناریما (1390)؛ دانشنامه نظریه­های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمّد نبوی، تهران: آگه.

 

ب: مجلّه­ها

35. ابراهیمی کاوری، صادق و رحیمه چولانیان (1387)، «مضامین مشترک در حبسیه­های فارسی و عربی»، مجلّۀ ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال چهارم، شمارۀ 11، صص 9-36.

36. انوشیروانی، علیرضا (1390)، «ضرورت آشنایی با نظریه­های ادبیّات تطبیقی در ایران»، ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان، دورۀ اوّل، شماره پیاپی 3، صص 3-8.

37. التّنوخی، عزالدین (1985)؛ «لغة شوقی»، ذکر الشّاعرین، طبع بعنایة احمد عبید، بیروت: عالم الکتب، صص 361-377.

38. حریرچی، فیروز (1345)، «محمود سامی البارودی (دانشمندان معاصر عرب)»، وحید، شماره 31، صص 565-572.

39. روح‌الله، روزبه کوهشاهی و علیرضا انوشیروانی (1392)، «تأثیرگذاری حافظ بر ملک الشّعرای انگلیس، آلفرد لرد تِنِسِن»، پژوهشنامۀ ادبیّات غنایی، سال یازدهم، شمارۀ 21، صص 143-162.

40. صادقی مزیدی، مجید و منصوره زرکوب (1391)، «الشّعر الوطنی لدی محمود سامی البارودی وملک الشّعراء بهار»، فصلیة اللسان المبین (بحوث فی الأدب العربی)، السّنة الرّابعة، المسلسل الجدید، العدد العاشر، صص 134-159.

41. غیبی، عبدالاحد (1387)، «تجدید و نوگرایی در شاعر نئوکلاسیک مصر»، مجلّۀ دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 186، صص 179-193.

42. گنجی، نرگس و مجید صادقی مزیدی (1390)، «شعر المنفی والمغترب لدی محمود سامی البارودی»، مجلّة الجمعیةالإیرانیة للّغة العربیّة وآدابها، فصلیة محکمة، عدد 21، صص 21-40.

 

References

43. Goldman, Lucien (1964), The hidden God, (Translated from the French by Philip Thody), London: Routledge and Keygan Paul.

44. Goldman, Lucien (1981), method in the sociology of literature, oxford: Basil Blackwell.