تحلیل تطبیقی دو مکتب واقع‌گرایی و نمادگرایی در آثار نجیب محفوظ و احمد محمود

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

یکی از مؤلّفه­های ادبیّات تطبیقی در جهان، شکل­گیری مکتب رئالیسم و سمبلیسم و تأثیر این مکاتب در آثار نویسندگان معاصر است. دو ملّت ایران و عرب، در طیّ روابط تاریخی با کشورهای اروپایی، از این مهم
بی­بهره نمانده و آثار ارزشمندی را مطابق اندیشه­ها و نظریه­های این مکاتب ادبی عرضه کرده‌اند. مکتب رئالیسم (واقع­گرایی) از جمله مکاتبی است که با توجّه به اوضاع و احوال جامعه وارد عرصۀ ادبی و داستان­نویسی شد و مکتب سمبلیسم (نمادگرایی) نشانه­ها و اشاره­های هنرمندانه‌ای است که مطالب را بر خواننده القا داده و او را در ابهام فرومی‌برد. نجیب محفوظ و احمد محمود از داستان­نویسان معاصر در مصر و ایران هستند که قالب قصصی را برای بیان ضعف اوضاع اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه برگزیدند و در میدان مکتب واقع­گرایی و نمادگرایی، اسلوبی جدید و مضامینی نو را به تصویر کشیدند.
      هدف این جستار، ارائۀ مباحث نظری در زمینۀ ادبیّات تطبیقی و پیوند آن با دو مکتب رئالیسم و سمبلیسم است و تبیین تأثیر آن­ها در آثار نویسندگان معاصر ایران و عرب که شامل انعکاس مضامین اجتماعی فقر، فساد اخلاقی، تناقض دو نسل و بحران روحی طبقۀ بورژوایی است. پژوهشگران این مقاله، با ذکر تاریخچۀ
داستان­نویسیِ معاصر عربی و فارسی در پرتو این دو جریان به تحلیل زندگی و آثار دو نویسنده (نجیب و احمد محمود) و نفوذ دو مکتب رئالیسم و سمبلیسم در ادبیّات معاصر دو ملّت ایران و عرب مطابق مؤلّفه­های مکتب آمریکایی پرداخته­اند و سپس به روش توصیفی – تحلیلی به معرّفی و بیان تأثیر مکتب­های ادبی در توسعة تعاملات ادبی و فرهنگی میان ملّت­ها در سایه­سار ادبیّات تطبیقی رسیده­اند.

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. آرین­پور، یحیی (1350)؛ از نیما تا روزگار ما، جلد دوّم، چاپ دوّم، تهران: زوّار.

2. باوسانی، الساندرو (2002)؛ پیدایش رمان فارسی، ترجمة مهوش قویمی و نسرین خطّاط، چاپ دوّم، تهران: معین انجمن ایران­شناسی فرانسه.

3. خالد، عاشور (2008)؛ نقد آثار نجیب محفوظ، القاهرة: الهیئة المصریة العامّة الکتاب.

4. دستغیب، عبدالعلی (1387)؛ نقد آثار احمد محمود، چاپ اوّل، تهران: مهارت.

5. رجایی، نجمه (1378)؛ سمبلیسم در آثار نجیب محفوظ، چاپ دوّم، مشهد: دانشگاه فردوسی.

6. سپانلو، محمّدعلی (1381)؛ نویسندگان پیشرو ایران، چاپ ششم، تهران: نگاه.

7. سلامه، محمّد علی (2009)؛ الشّخصیة الدّینیة فی ابداع نجیب محفوظ، القاهرة: الهیئة المصریة العامة الکتاب.

8. سید حسینی، رضا (1366)؛ مکتب­های ادبی، چاپ دوازدهم، تهران: نگاه.

9. شکیب انصاری، محمود (1376)؛ تطوّر الأدب العربی المعاصر، چاپ اوّل، اهواز: دانشگاه شهید چمران.

10. عبدالله، محمّد حسن (1971)؛ الواقعیة فی الرّوایة العربیة، القاهرة: دار المعارف.

11. غنیمی هلال، محمّد (1377)؛ الأدب المقارن، ترجمة سیّد مرتضی آیت­الله­زاده شیرازی، چاپ اوّل، تهران: امیرکبیر.

12. فتوح، احمد (1977)؛ الرّمز والرّمزیة فی شعر معاصر، الطّبعة الأولی، القاهرة: دار المعارف.

13. فرزاد، عبدالحسین (1374)؛ تاریخ ادبیّات عرب، چاپ اوّل، تهران: سخن.

14. میرعابدینی، حسن (1383)؛ صد سال داستان­نویسی ایران، چاپ سوّم، تهران: چشمه.

15. نجفی، ابولحسن (1351)؛ ادبیّات تطبیقی چیست؟، چاپ اوّل، مشهد: ماهنامه آموزش و پرورش.

ب: پایان­نامه

16. اصغری، جواد (1385)؛ رئالیسم اجتماعی در آثار نجیب محفوظ و احمد دولت­آبادی، تهران: دانشگاه تهران، پایان­نامۀ دکتری، استاد راهنما: عدنان طهماسبی پشتکوهی، صص 1-392.

ج: مجلّه­ها

17. انوشیروانی، علیرضا (1389)؛ «ضرورت ادبیّات تطبیقی در ایران»، نشریة ادبیّات تطبیقی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، دورۀ اوّل، شمارۀ اوّل، صص 1-19.

18. پروینی، خلیل (1389)؛ «نظریة اسلامی ادبیّات تطبیقی»، دانشگاه تربیت مدرّس، انجمن ایرانی زبان و ادبیّات عرب، شمارة 14، صص 55-85.

19. حسن­زاده، فاطمه (1390)؛ «تحلیل رمان­های احمد محمود و سمبلیسم در آثارش»، مجلّۀ ادبیّات غنایی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، شمارة 22، صص 25-42.

20. سیّدی، سیّدحسین (1390)؛ «چیستی ادبیّات تطبیقی»، فصلنامة لسان المبین دانشگاه بین­المللی امام خمینی (ره) قزوین، شمارة 9، صص 1-20.

21. فتوحی رود معجنی، محمود؛ هاشم صادقی (1392)؛ «شکل­گیری رئالیسم در داستان­نویسی»، مجلّة علمی - پژوهشی جستارهای ادبی، دانشگاه فردوسی مشهد، شمارۀ 182، صص 52-75.

22. مجیدی، حسن؛ طاهر رستمی (1392)؛ «تحلیل و بررسی ویژگی­های رئالیسم در داستان زفاق المدق نجیب محفوظ»، فصلنامة تخصصی مطالعات داستانی، دانشگاه حکیم سبزواری، سال اوّل، شماره سوّم، صص 1-22.

23. المناصرة، عزالدّین (1984)؛ «بیان الأدب المقارن، الشکایات الحدود»، ارائه در نخستین نشست پژوهشگران ادبیّات تطبیقی عرب، 1984م.

24. میرزایی، فرامرز؛ مظفّر مفاخر (1391)؛ «بحران فکری و روحی قهرمان در رمان الثّلاثیه نجیب محفوظ»، پژوهش­نامة ادب غنایی، شمارة 11، صص 61-88.

References

25. Burgess, Anthony (1972). The Novel Now. Britain. Repinted

Chadwick, Charles (1971). "Symbolism".Britian.First publication Encycolopedia Britinica (1966): VOL1, 13, 21.

26. Welter, Allen (1975)."The English Novel".Apelicen Book.Britian.