روایت‌شناسی داستان‌های کوتاه نادر ابراهیمی و اکرم هنیه (مطالعۀ موردی: داستان «غیرممکن» و «هزیمة شاطر حسن»)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

نگاه روایت­شناسانه، با تأکید بر ساختار روایت می­کوشد با عبور از رویه یا سطح و ساختار متن، به لایه­های درونی آن دست یابد. در حقیقت، نویسنده با ایجاد نوع خاص روایت و راوی در داستان خود، سلسله­ای زنجیروار از «نویسنده، پیام و گیرنده» را به کار می­گیرد. در این پژوهش، تلاش شده است تا به روش توصیفی - تحلیلی، از یک سو با استفاده از فرضیة مدل کنشی گریماس، ارتباط میان شخصیّت­های داستانی و از سوی دیگر به یاری
روایت­شناسی پراپ یعنی فرایند پایدار و ناپایدار، ساختار و مناسبات درونی نشانه­های متن دو داستان کوتاه «غیر ممکن» از­ نادر ابراهیمی، نویسندة ایرانی و «هزیمة شاطر حسن» (شکست شاطر حسن) از اکرم هنیه، نویسندة فلسطینی را مورد بررسی قرار دهد. نتایج نشان از آن دارند که این دو نویسنده با ایجاد نوع خاص روایت و راوی در داستان خود، سلسله­ای زنجیروار از نویسنده، پیام و گیرنده را به کار گرفته­اند. دو داستان مذکور از طرح بسیار مناسبی برخوردارند؛ چراکه هیچ حادثه­ای در آن‌ها نیست که با کلّیت داستان بی‌ارتباط و در القای مفهوم کلّی داستان، نقشی نداشته باشد. زاویة دید در آن‌ها، دانای کلّ است و در طول روایت، صحنه­پردازی­های مختلف راوی قابل مشاهده­اند. علاوه بر آن، به ندرت ممکن است شخصیّت اصلی، حامل کلّ جهان‌بینی یا اعتقادات یک نویسنده باشد؛ امّا بررسی این دو داستان نشان می­دهد که ابراهیمی و هنیه به خوبی توانسته‌اند خود را تمام و کمال به صورت شخصیّت­های اصلی داستان درآورند و به این وسیله، اعتقادات و جهان‌بینی خویش را در قالب این شخصیّت­ها به خواننده ارائه نمایند. از دیگر نکاتی که این دو نویسنده به آن توجّه داشته­اند، استفاده از داستان کوتاه برای به تصویر کشیدن اوضاع نابسامان مملکتشان است؛ زیرا در جوامعی که مدام دستخوش ناآرامی و بی­ثباتیند، نویسنده بیشتر به نوشتن داستان کوتاه اکتفا می­کند تا اوضاع سیاسی- اجتماعی جامعه تقریباً تثبیت یابد.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. ابراهیمی، نادر (1370)؛ آرش در قلمرو تردید، چاپ اوّل، تهران: سپهر.

2. ---------- (1372)؛ ابن مشغله، چاپ اوّل، تهران: روزبهان.

3. ---------- (1376)؛ ابوالمشاغل، چاپ اوّل، تهران: روزبهان.

4. ---------- (1377)؛ ساختار و مبانی ادبیات داستانی (لوازم نویسندگی)، چاپ دوّم، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری.

5. ---------- (1378)؛ براعت استهلال یا خوش آغازی در ادبیات داستانی، چاپ اوّل، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری.

6. استن، آلن و ساوانا، جرج (1386)؛ نشانه­شناسی متن و اجرای تئاتری، ترجمة داود زینلو، تهران: سورۀ مهر.

7. ایرانی، ناصر (1364)؛ داستان، تعاریف، ابزارها و عناصر، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

8. پراپ، ولادیمیر (1368)؛ ریخت­شناسی قصّه، ترجمۀ مدیا کاشیگر، تهران: روز.

9. حکیمی، محمود و مهدی کاموس (1382)؛ مبانی ادبیات کودکان و نوجوانان، تهران: آرون.

10. خسرونژاد، مرتضی (1389)؛ معصومیت و تجربه؛ درآمدی بر فلسفۀ ادبیات کودک، تهران: مرکز.

11. داد، سیما (1380)؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ چهارم، تهران: مروارید.

12. سلیمانی، محسن (1365)؛ رمان چیست؟، تهران: برگ.

13. شاهین، احمد عمر (1999)؛ موسوعة کتاب فلسطین فی القرن العشرین، المجلّد الأوّل، الطّبعة الثّانیة، غزّه، فلسطین: المرکز القومی للدراسات والتوفیق.

14. فلکی، محمود (1382)؛ روایت داستان؛ تئوری­های پایه­ای داستان‌نویسی، چاپ اوّل، تهران: بازتاب نگار.

15. کهنمویی­پور، ژاله؛ نسرین دخت خطّاط و علی افخمی (1381)؛ فرهنگ توصیفی نقد ادبی (فرانسه فارسی)، تهران: دانشگاه تهران.

16. المتوکّل، طه (1990)؛ الدّخول إلی حبر الروح؛ دراسات فی ادب هنیة، الطّبعة الأولی، القدس: دار العودة للدراسات والنشر.

17. محمّدی، محمّد هادی (1378)؛ روش­شناسی نقد ادبیات کودکان، تهران: سروش.

18. میرصادقی، ‌جمال (1388)؛ عناصر داستان، چاپ ششم، تهران: سخن.

19. وستلند، پیتر (1371)؛ شیوه­های داستان‌نویسی، ترجمة محمّد عباسی پور تمیجانی، تهران: مینا.

20. هنیة، اکرم (2003)؛ الأعمال القصصیة، الطّبعة الأولی، بیروت: المؤسّسة العربیة للدّراسات والنشر.

21. یونسی، ابراهیم (1365)؛ هنر داستان‌نویسی، چاپ پنجم، تهران: نگاه.

ب: مجلّه­ها

22. پورشهرام، سوسن (1389)؛ «خوانشی ساختارگرایانه از داستان (کلاغ­ها) ی نادر ابراهیمی»، مجلّۀ علمی - پژوهشی مطالعات ادبیات کودک، سال اوّل، شماره دوّم، صص 1-26.

23. دهقانیان، جواد (1390)؛ «نگاهی ساختارگرایانه به داستان­های کاووس»، مجلّة بوستان ادب دانشگاه شیراز، سال سوّم، شمارۀ دوّم، پیاپی 8، صص 99-122.

24. علوی مقدّم، مهیار (1390)؛ «نقد و تحلیل ساختار و عناصر داستانی رمان بدون دود»، فصلنامۀ تخصّصی سبک­شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال چهارم، شمارۀ سوّم، پیاپی 13، صص 255-266.

25. مالمیر، تیمور و حسین اسدی جوزانی (1390)؛ «ساختارشناسی مجموعه داستان هاویه»، فصلنامة متن پژوهی ادبی، شماره 48، صص 141-171.

26. -------------------------- (1389)؛ «ساختارشناسی مجموعه داستان «دیوان سومنات»»، پژوهشنامۀ زبان و ادبیات فارسی، سال دوّم، شمارۀ هشتم، صص 113-146.

27. یاحقی، محمّد جعفر؛ سیّد حسین فاطمی؛ مه دخت پور خالقی و رقیه شیبانی­فر (1390)؛ «ساختار تطبیقی داستان رستم و اسفندیار در نهایة الأرب و شاهنامه»، مجلّۀ علمی - پژوهشی جستارهای زبانی، شمارة 173، صص 1-32.