پژوهشی در تأثیر کلیله و دمنه و الأدب الصّغیر والکبیر در ادب عربی (مطالعة موردپژوهانه: امثال مولّد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

امثال مولّد به حکمت­هایی گفته می­شود که هویّتی نامشخّص دارند و در دورة عبّاسی اوّل از فرهنگ­های مختلف از جمله ایران، یونان و هند به زبان و ادبیّات عرب نفوذ کرده­اند. حجم عظیم و گستردة­ ترجمه­هایی که در عصر عبّاسی شکل گرفت، از عواملی است که موجب انتقال این امثال به فرهنگ عربی شد. یکی از
عمده­ترین فرهنگ­های مؤثّر این دوره، فرهنگ ایرانی بود که توانست از طریق ترجمه در دل اعراب بادیه‌نشین راه پیدا کند. هدف این پژوهش آن است که با بررسی و جست و جوی امثال مولّد، در میان آثار شاخص­ترین نویسندة ایرانی (ابن مقفّع) در عصر عبّاسی، از یک سو تأثیر آثار این نویسنده را در ادب عربی بررسی کند و از دیگر سو، با استناد به منابع عربی به سرچشمة ایرانی پاره­ای از این امثال دست یابد. اشاره به مضامین مشترک این امثال در ادب فارسی نیز علاوه بر گامی در ادب تطبیقی، قرینه­ای است برای اثبات این فرضیه که بخش عمده حکمت­های ادب فارسی، ایرانی است.
 

کلیدواژه‌ها


کتابنامه

الف: کتاب­ها

1. آذربادمهرسپندان (1382)؛ رهام اشه، تهران: مؤسّسة انتشاراتی تیمورزاده.

2. ابن فاتک، ابوالوفاء المبشّر (1980)؛ مختار الحکم والمحاسن الکلم، حقّقه وقدّم له وعلّق علیه عبدالرّحمن بدوی، بیروت: المؤسّسة العربیة.

3. ابن قتیبة الدینوری، ابو محمّد عبدالله بن مسلم (بی­تا)؛ عیون الأخبار، بیروت: دار الکتب العلمیة.

4. ابن جوزی، ابوالفرج (1412)؛ المنتظم فی تاریخ الامم والملوک، محقّق: محمّد عبدالقادر عطاء، بیروت: دارالکتب العلمیة.

5. ابن ­مسکویه، ابو علی احمد بن محمّد (1358)؛ الحکمة الخالدة، حققه وقدّم له: عبدالرّحمن بدوی، تهران: دانشگاه تهران.

6. ابن مقفّع، عبدالله (بی­تا)؛ الأدب الصّغیر والأدب الکبیر، بیروت: دارالبیروت للطباعة و النشر.

7. ---------- (1936)؛ کلیلة ودمنة، قاهره: مطبعة الأمیریة ببولاق.

8. ابن منظور الأنصاری الرویفعی، محمّد بن مکرم بن علی (1408)؛ لسان العرب، الطّبعة الأولی، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.

9. اردشیر بن بابک (1967)؛ عهد اردشیر، تحقیق: احسان عبّاس، بیروت: دارصادر.

10. امینی، امیر قلی (1389)؛ فرهنگ عوام، تهران: مازیار.

11. بهمنیاری، احمد (1369)؛ داستان­نامة بهمنیاری، چاپ سوّم، به کوشش فریدون بهمنیار، تهران: دانشگاه تهران.

12. التوحیدی، ابوحیان (1988)؛ البصائر والذّخائر، تحقیق: وداد القاضی، بیروت: دار صادر.

13. ثعالبی، ابو منصور (2003)؛ التّمثیل والمحاضرة، بیروت: دار والمکتیة الهلال.

14. ---------- (1981)؛ التّمثیل والمحاضرة، المحقّق: عبدالفتاح محمّد الحلو، بیروت: دارالکتب العربیة

15. ---------- (بی­تا)؛ الإعجاز والإیجاز، بغداد: مکتبة دارالبیان.

16. الجاحظ (1983)؛ الآمل والمأمول، تحقیق: محمّد رضا ششن، دارالکتاب الجدید.

17. الجرجانی، قاضی علی بن­عبدالعزیز (2006)؛ الوساطة بین المتنبّی وخصومه، تحقیق و شرح: محمّد ابوالفضل ابراهیم، علی محمّد البجاوی، بیروت: المکتبة العصریّة.

18. حافظ، شمس­الدّین محمّد (1386)؛ دیوان، مشهد: ارسلان.

19.خلیل زخریا، الیاس (1996)؛ کلیلة ودمنة، بیروت: دارالاندلس.

20. دهخدا، علی­اکبر (1361)؛ امثال و حکم، تهران: امیر کبیر.

21. ذوالفقاری، حسن (1388)؛ فرهنگ بزرگ ضرب­المثل­های فارسی، تهران: معین.

22. ----------- (1378)؛ داستان­های­ امثال، چاپ سوم، تهران: مازیار.

23. راغب الاصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمّد بن المفضل (1420)؛ محاضرات الأدباء ومحاورات الشّعراء والبلغاء، حقّقه وضبط نصوصه وعلق حواشیه عمر الطّباع، لبنان: شرکة دار الارقم للطباعة والنشر.

24. زیات، احمد حسن (بی­تا)؛ تاریخ الأدب العربی، دمشق: منشورات دارالحکمة.

25. زیدان، جرجی (1983) تاریخ آداب اللغة العربیة، بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة.

26. سامرایی، ابراهیم (1373)؛ زبان­شناسی تطبیقی، ترجمة سید حسن سیّدی، سبزوار: تربیت معلم سبزوار.

27. سعدی، مشرف الدین مصلح بن عبدالله (1368)؛ گلستان، به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، چاپ پنجم، تهران: صفی علیشاه.

28. -------------------------- (1387)؛ کلّیات سعدی، به اهتمام بهمن خلیفة بناروانی، تهران: امیر کبیر.

29. سنایی غزنوی (1381)؛ طریق التحقیق، ترجمة غلامرضا دهبد، به کوشش بواتاس، تهران: سروش.

30. شکورزاده، ابراهیم (1372)؛ ده هزار مثل فارسی و بیست و پنج هزار معادل آن­ها، چاپ اوّل، مشهد: آستان قدس رضوی.

31. ضیف، شوقی (1427)؛ تاریخ الأدب العربی العبّاسی الاوّل، قم: ذوی القربی.

32. الطرطوشی، محمّد بن الولید (1990)؛ سراج الملوک، تحقیق جعفر البیاتی، الطّبعة الأولی، ریاض: الریس للکتب والنشر.

33. العاکوب، عیسی علی (1989)؛ تاثیر الحکم الفارسیة فی الأدب العربی، الطّبعة الأولی، دمشق: دارطلاس للدراسات و الترجمة و النشر.

34. عبود، مارون (1960)؛ أدب العرب، بیروت: دارالثقافة.

35. العسکری، ابوهلال (1988)؛ جمهرة الامثال، بیروت: دارالجیل.

36. عفیفی، رحیم (1383)؛ اساطیر و فرهنگ ایران، تهران: توس.

37. عنصرالمعالی، کیکاووس بن­اسکندر (1366)؛ قابوس نامه، به کوشش غلامحسین یوسفی، تهران: علمی فرهنگی.

38. غنیمی هلال، محمّد (بی­تا)؛ الأدب المقارن، القاهرة: دار نهضة مصر للطبع والنشر.

39. الفاخوری، حنا (1987)؛ تاریخ الأدب العربی، الطّبعة الثانیة، تهران: توس.

40. فردوسی (1386)؛ شاهنامه، بر پایة چاپ مسکو، تهران: هرمس.

41. قاآنی (1361)؛ دیوان، به کوشش محمّد جعفر محجوب، تهران: امیر کبیر.

42. قرطبی، امام ابو عمر (بی­تا)؛ بهجة المجالس وأنس المجالس، المجلّد الأوّل، بیروت: دارالکتب العلمیة.

43. قطامش، عبدالمجید (1988)؛ الأمثال العربیّة دراسة تاریخیة تحلیلیة، دمشق: دارالفکر للطّباعة والتّوزیع.

44. متون پهلوی (1371)؛ گردآورنده: جاماسب جی منوچهر جی جاماسب، گزارش سعید عریان، کتابخانة ملّی جمهوری اسلامی ایران.

45. محمّدى ملایری، محمّد (1384)؛ فرهنگ ایرانى پیش از اسلام، چاپ پنجم، تهران: طوس.

46. ---------------- (1379)؛ تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، پیوست یک، انتشارات توس.

47. محجوب، محمّد جعفر (1349)؛ دربارة کلیله و دمنه، چاپ دوّم، تهران: خوارزمی.

48. مستوفى، حمد الله، (1387)؛ تاریخ گزیده، به اهتمام عبد الحسین نوایى، چاپ پنجم، تهران: امیر کبیر.

49. مفتاح الحداد، فیصل (1998)؛ الأمثال المولّدة وأثرها فی الحیاة الأدبیة فی العصر العبّاسی حتی نهایة القرن الرابع الهجری، بنغازی: منشورات جامعة قاریونس.

50. المیدانی، ابو الفضل (2003)؛ مجمع الأمثال، ج 1 و 2، تحقیق: قصی الحسین، بیروت: دار ومکتبة الهلال.

51. همایی، جلال الدین (1370)؛ معانی و بیان، چاپ اوّل، نشر هما.

52. الوطواط، الامام العلامة ابواسحاق برهان الدین الکتبی (بی­تا)؛ غرر الخصائص الواضحة والنقائص الفاضحة، بیروت: دارالصعب.

53. الیوسی، الحسن (1402)؛ المحاضرات فی اللغة والأدب، تحقیق وشرح: محمّد حجى وأحمد شرقاوی، بیروت: دار الغرب الاسلامى.

ب: مجلّه­ها

54. آذرنوش، آذرتاش (1389)؛ «ابن مقفّع»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج 4، صص 662-667.

55. حقیقت، عبدالرّفیع (1355)؛ «اعتقاد و دلبستگی ایرانیان به آئین کهن ملّی»، علوم انسانی گوهر، شمارة 41، صص 417-421.

56. سبزیان­پور، وحید (1384)؛ «مقایسة حکمت در شاهنامه و متون عربى قرن سوّم تا پنجم»، مجلّة انجمن ایرانى زبان و ادبیات عربى، شمارة 1، بهار 84، صص 128-127.

57. ------------ (1387)؛ «بررسی ریشه­های ایرانی کلیله و دمنه»، فصلنامة علمی - پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهراء، سال هجدهم، شماره 73، صص 76-103.

58. ------------ (1387)؛ «تأثیر کلام على (ع) در الأدب الصّغیر و الأدب الکبیر»، مجلّة مقالات و بررسى ها، دانشکده الهیات دانشگاه تهران، دفتر 88، صص 53-71.

59. ------------ (1388)؛ «تأثیر اندیشه­های اخلاقی ایران باستان در اشعار بابا افضل»، کاشان شناخت، مجلّة تخصصی مرکز پژوهشی کاشان­شناسی دانشگاه کاشان، سال پنجم، شمارة 7-8، صص 271-292.

60. ------------ (1389)؛ «نقبی به روشنایی در جستجوی امثال ایرانی در نظم عربی» نشریة ادبیات تطبیقی، (علمی- پژوهشی) دانشکدة ادبیات و علوم انسانی- دانشگاه شهید باهنر، دورة جدید سال اوّل، شمارة 2، صص 72-96.

61. ------------ (1390)؛ «مقایسة حکمت­های بزرگمهر در شاهنامه و منابع عربی»، مجموعه مقالات همایش بین المللی بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی در هزاره دوم شاهنامه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، کاخ بی گزند، جلد دوّم (ح- ص)، تدوین و تنظیم: مریم خلیلی جهانتیغ، 3 لغایت 5 دی ­ماه، صص 1695- 1715.

62. ------------ (1391)؛ «خوشه­ای از خرمن اندیشه­های ایرانی در الأدب الصّغیر»، ادب عربی، دانشگاه تهران، شمارة 4، سال 4، صص 47-69.

63. ------------ (1393)؛ آداب غذا... sabzianpoor.blogfa.com.

64. علی­بیگی، حسین (1387)؛ «تاریخ نگاران: ابن مقفّع»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارة 125، صص 84-85.

65. فائزی، مجتبی (1329)؛ «ابن مقفّع 2» زبان و ادبیات، ارمغان، شمارة 243، صص 141-144.

66. نظری­منظّم، هادی (1389)؛ «ادبیات تطبیقی تعریف و زمینه­های پژوهش»، نشریة ادبیات تطبیقی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال اوّل، شمارة 2، صص 221-237.

67. نفیسی، سعید (1310)؛ «ده پند انوشروان» مجلّة ارمغان، سال دوازدهم، شمارة 9، صص 626-623.