بررسی تطبیقی مضامین مدح علوی در اشعار «سنایی غزنوی» و «حیص بیص»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات عربی، دانشگاه رازی، کرمانشاه

2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیّات عربی، دانشگاه رازی، کرمانشاه،

چکیده

«سنایی» و «حیص بیص»، از جمله شاعران مدح علوی در ادبیّات فارسی و عربی قرن ششم هجری هستند؛ در مدایح علوی این دو شاعر، همسان‌اندیشی‎ها و درون‌مایه‎های یکسانی دیده می‌شود که با توجّه به ارتباط تاریخی بین دو شاعر، دلیلی بر تعاملات و مبادلات ادبی آن‎هاست. پژوهش حاضر بر اساس تجربة ادبیّات تطبیقی اسلامی و با دو روش تاریخی و توصیفی - تحلیلی، به بررسی تطبیقی مضامین مدح علوی در دیوان دو شاعر می‎پردازد. مهم‎ترین یافته‎های این مقاله نشان می‎دهد که مضامینی مانند امامت علی (ع)، شجاعت، علم، سخاوت و بخشندگی، عدالت، تقوا، شهادت‌طلبی، کرامات حضرت و مقام و منزلت والای ایشان، از جمله مضامین مشترک مدایح علوی در دیوان دو شاعر است. حیص بیص در ترسیم این فضایل و بیان این مضامین، تحت تأثیر سنایی بوده و همان مضامین را به صورت مستقیم در اشعار مدحی خود منعکس کرده است. شاعر عرب، با تأثیرپذیری از سبک بیان سنایی، همانند او با استفاده از آیات و احادیث و پرهیز از اغراق و آرایش‎های لفظی، به ترسیم فضایل علی (ع) پرداخته است. البتّه ابیات مدحی سنایی بیشتر و گسترده‎تر بوده و آگاهی وی از احادیث مرتبط با مناقب حضرت، بیشتر است؛ زیرا سنایی در برخی موارد مانند اشاره به احادیث مرتبط با پیوند امام علی (ع) و حضرت محمّد (ص)، به ذکر جزئیات بیشتری می‎پردازد. همچنین علی (ع) در شعر هر دو شاعر، به عنوان نماد علم و شجاعت و عدالت معرّفی شده است.
 

کلیدواژه‌ها


  • ·  قرآن کریم.
  • ·  نهج البلاغه.

1. ابن ابی اصیبعه، ابوالعباس (بی‌تا)؛ عیون الأنباء فی طبقات الأطبّاء، تحقیق: نزار رضا، بیروت: دار مکتبه الحیاة.

2. ابن خلدون، عبد الرّحمن بن محمّد (2004)؛ مقدّمة ابن خلدون، حقّقه: عبدالله محمّد الدّرویش، الطّبعة الأولی، دمشق: دار یعرب.

3. ابن خلّکان، أحمد بن محمّد بن ابوبکر (1969)؛ وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزّمان، حقّقه: إحسان عبّاس، الطّبعة الأولی، بیروت: دار صادر.

4. ابن عماد، عبدالحی بن محمّد (1406)؛ شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب، حقّقه: محمود الأرناؤوط، خرج أحادیثه: عبدالقادر الأرناؤوط، الطّبعة الأولی، بیروت، دمشق: دار ابن کثیر.

5. ابوالخیر، ابوسعید فضل‌الله بن احمد بن محمّد بن ابراهیم (بی‌تا)؛ دیوان رباعیات، ناشر نسخة الکترونیک: www.zoon.ir.

6. أبو فراس، الحارث بن أبی العلاء بن حمدان (1994)؛ الدّیوان، شرح خلیل الدُویهی، الطّبعة الثّانیة، بیروت: دار الکتاب العربی.

7. أمین، أحمد (1964)؛ ضحی الإسلام، الطّبعة السابعة، القاهرة: مطبعة لجنة التّألیف والتّرجمة والنّشر.

8. بسیونی، عبدالفتاح (بی‌تا)؛ علم المعانی، القاهرة: مکتبة الوهبة.

9. جاسم، مکّی السّیّد وشاکر هادی شکر (1974)؛ شرح دیوان حیص بیص، عراق: مکتبة الدّکتور مروان العطیّة.

10. الحسکانی، عبیداللّه بن أحمد (1411)؛ شواهد التّنزیل لقواعد التّنزیل، تهران: مؤسّسة الطّبع والنّشر لوزارة الثّقافة والإرشاد الإسلامی.

11. الحموی، شهاب الدّین ابو عبداللّه یاقوت بن عبداللّه رومی (1414)؛ معجم الأدباء، تحقیق: إحسان عبّاس، الطّبعة الأولی، المجلّد الثّالث، بیروت: دار الغرب الاسلامی.

12. حیص بیص، سعد بن محمّد بن سعد بن الصّیفی (1974)؛ الدّیوان، حقّقه وضبط کلماته وشرحها وکتب مقدّمته: مکّی السّیّد جاسم وشاکر هادی شکر، عراق: مکتبة الدّکتور مروان العطیة.

13. دیک الجنّ، ابو محمّد عبد السّلام بن رغبان (1992)؛ الدّیوان، تحقیق وشرح: أنطوان محسن القوّال، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتاب العربی.

14. الدّیلمی، مهیار (1925)؛ الدّیوان، الطّبعة الأولی، القاهرة: دار الکتب المصریّة.

15. رودکی سمرقندی، ابو عبدالله جعفر بن محمّد (1373)؛ دیوان، نسخة سعید نفیسی، چاپ اوّل، تهران: نگاه.

16. سبط بن التّعاویذی، ابوالفتح محمّد بن عبید اللّه (1903)؛ الدّیوان، صحّحه: د. س. مرجلیوث، مصر: مطبعة المقتطف.

17. سمرقندی، دولتشاه (1382)؛ تذکرة الشّعراء، به اهتمام و تصحیح ادوارد براون، چاپ اوّل، تهران: اساطیر.

18. سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1341)؛ دیوان، تهران: ابن سینا.

19. ---------------------- (بی‌تا)؛ حدیقة الحقیقة وشریعة الطریقة، به کوشش علی‌محمّد صابری، رقیه تیموریان، بهزاد سعیدی.

20. شبّر، جواد (1988)؛ أدب الطّف أو شعراء الحسین، الطّبعة الأولی، بیروت: دار المرتضی.

21. الشّهرستانی، ابو الفتح محمّد بن عبد الکریم (1992)؛ الملل والنّحل، علّق علیه: أحمد فهمی محمّد، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

22. صفا، ذبیح‌الله (1369)؛ تاریخ ادبیّات در ایران، چاپ دهم، تهران: فردوس.

23. الطّبری، محبّ الدّین أحمد بن عبدالله (1356)؛ ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، القاهرة: مکتبة القدسی.

24. الطوسی، محمّد بن الحسن (1385)؛ الأمالی، تهران: مؤسّسة البعثة: مرکز الطّباعة والنّشر.

25. عماد اصبهانی، محمّد بن محمّد (1375) خریدة القصر وجریدة القصر - قسم شعراء العراق، حقّقه وضبطه وشرحه وتب مقدّمته: محمّد بهجة الاثری، أعدّ أصله وشارک فی تحقیقه ومعارضة نسخة وصنع فهارسه: جمیل سعد، المجلّد الأوّل، مطبعة المجمع العلمی العراقی.

26. فتوحی، محمود و علی‌اصغر محمّدخانی (1385)؛ شوریده‌ای در غزنه، اندیشه‌ها و آثار حکیم سنایی، تهران: سخن.

27. فخر الدّین الرّازی، أبو عبد الله محمّد بن عمر (1420)؛ التّفسیر الکبیر، الطّبعة الثالثة، بیروت: دار إحیاء التّراث العربی.

28. قرائتی، محسن (1383)؛ تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.

29. قوامی رازی، بدرالدّین (1334)؛ دیوان، به تصحیح میر جلال‌الدّین حسینی اُرموی، چاپ اوّل، تهران: چاپخانة سپهر.

30. کعب بن زهیر بن أبی سلمی (1997)؛ الدّیوان، حقّقه وشرحه: علی فاعور، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

31. الماحوزی، أحمد، وجمع من طلبة مدرسة أهل الذّکر (2003)؛ سلسلة الأحادیث الصّحیحة والحسنة فی فضائل الإمام علیّ (علیه السّلام) بروایة أهل السّنّة والجماعة، کویت: مکتبة الحسینیّة الجدیدة.

32. المجلسی، محمّد باقر بن محمّد تقی (1983)؛ بحار الأنوار، الطّبعة الثّالثة، بیروت: دار إحیاء التّراث العربی، رقمی النّاشر: مرکز القائمیة باصبهان للتحرّریات الکمبیوتریة.

33. مطهّری، مرتضی (1364)؛امامت و رهبری، چاپ دوّم، تهران: صدرا.

34. مغنیه، محمّد جواد (2006)؛ الشّیعة فی المیزان، حقّقه وعلّق علیه: سامی الغریری، قم: دار الکتب الإسلامی، رقمی الناشر: مرکز القائمیّة باصفهان للتّحرّیات الکمبیوتریة.

35. الواحدی النّیسابوری، علی بن أحمد (1968)؛ أسباب النّزول، القاهرة: مؤسّسة الحلبی وشرکاه للنّشر والتّوزیع.

36. همایی، جلال‌الدّین (1389)؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، چاپ اوّل، تهران: اهورا.

ب: مجلاّت

37. انصاری، نرگس (1392)؛ «شعر شیعی فارسی و عربی در گذر تاریخ»، فصلنامة ادبیّات دینی، شمارة چهارم، صص 167-194.

38. باقر، علیرضا (1392)؛ «حیص بیص»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد بیست و یکم، صص 555-558.

39. بیرانوند، نسرین؛ ناصر کاظم خانلو و پیمان معمارزاده (۱۳۹۴)؛ «ستایش حضرت علی در اشعار ناصرخسرو و سنایی»، کنفرانس ملّی هزارة سوّم و علوم انسانی، شیراز، مرکز توسعة آموزش‌های نوین ایران (متانا).

40. محدثی، جواد (1377)؛ «شاعر ولایت و حریت؛ عبدی کوفی»، مجلّة فرهنگ کوثر، شمارة 24، صص 44-47.

41. مرادی، ایوب و سارا چالاک (1389)؛ «سیمای امام علی (ع) در شعر سنایی»، مجلّة نامة پارسی، شمارة 53، صص 5-37.

42. هادی، روح‌الله (1388)؛ «سیمای امام رضا (ع) در شعر پارسی از سنایی تا جامی»، بهار ادب، سال 2، شمارة 2، صص 155-170.

ج: منابع مجازی

http://www.civilica.com/Paper-NCTMH01-NCTMH01_267.html