سیر تحول حکمت‌های ایرانی در منابع عربی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیّات عربی، دانشگاه رازی، کرمانشاه

2 دکتری زبان و ادبیّات عربی، دانشگاه رازی، کرمانشاه

چکیده

ایرانیان باستان در میان ملل مختلف، به داشتن سخنان حکیمانه مشهور هستند، یکی از نشانه‌های نفوذ فرهنگ ایرانی در فرهنگ عربی، راه‌یافتن حکمت‌ها و اندرزهای ایرانی به متون عربی است. این حکمت‌ها، از راه‌های گوناگون و در اثر اختلاط ایرانیان با اعراب، در دوره‌های مختلف تاریخی به ادبیّات شفاهی و سپس متون عربی رخنه کرده، ولی با گذشت زمان، بسیاری از آن‌ها نام و نشان ایرانی خود را از دست داده، تبدیل به ضرب‌المثل شده و یا به نام اشخاص دیگری ثبت شده است. این پژوهش، با هدف بررسی سیر تغییر و تحوّل حکمت‌های ایرانی در ادب عربی و محو صاحبان ایرانی آن‌ها و تصاحب آن به عنوان حکمت‌ها و اندرزهای عربی انجام گرفته‌است. نتایج این پژوهش نشان داده است که بسیاری از سخنان حکیمانة ایرانی به این سرنوشت مبتلا شده و در هاضمة ادب عربی محو و نابود شده‌اند.
 

کلیدواژه‌ها


  • ·  قرآن کریم.

1. الآبی، أبو سعد منصور بن الحسین (1424)؛ نثر الدّرّ فی المحاضرات، المحقّق: خالد عبد الغنی محفوظ، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

2. آذرنوش، آذرتاش (1373)؛ راه‌های نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عربی، چاپ دوّم، تهران: توس.

3. ------------- (1385)؛ چالش میان فارسی و عربی، تهران: نشر نی.

4. الأبشیهی، شهاب الدّین محمّد بن أحمد أبو الفتح (1419)؛ المستطرف فی کلّ فنّ مستظرف، الطّبعة الأولی، بیروت: عالم الکتب.

5. ابن أبی الأصیبعة، أبو العبّاس أحمد بن قاسم (بی‌تا)؛ عیون الأنباء فی طبقات الأطبّاء، المحقّق: نزار رضا، بیروت: دار مکتبة الحیاة.

6. ابن أبی الحدید، ابوحامد عز الدّین (بی‌تا)؛ شرح نهج البلاغة، المحقّق: محمّد أبوالفضل ابراهیم، القاهرة: دار إحیاء الکتب العربیة.

7. ابن الحمدون، محمّد بن الحسن (1417)؛ التّذکرة الحمدونیّة، الطّبعة الأولی، بیروت: دار صادر.

8. ابن عبد ریّه، أبو عمر شهاب الدّین أحمد (1404)؛ العقد الفرید، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

9. ابن عربشاه، أبو محمّد، أحمد بن محمّد (1421)؛ فاکهة الخلفاء ومفاکهة الظرفاء، حقّقه وعلّق علیه: أیمن عبد الجابر البحیری، الطّبعة الأولی، القاهرة: دار الآفاق العربیة.

10. ابن عساکر، أبو القاسم علی بن الحسن (1415)؛ تاریخ دمشق، المحقّق: عمرو بن غرامة العمروی، دمشق: دار الفکر للطّباعة والنّشر والتّوزیع.

11. ابن القتیبة، ابو محمّد عبداللّه بن مسلم (1418)؛ عیون الأخبار، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

12. ابن مسکویه، ابو علی أحمد بن محمّد (1416)؛ الحکمة الخالدة، تحقیق: عبدالرحمن بدوی، القاهرة: مکتبة النّهضة المصریّة.

13. ابن منظور، جمال الدین محمّد بن مکرم (1402)؛ مختصر تاریخ دمشق لابن عساکر، المحقّق: روحیة النحاس، ریاض عبدالحمید مراد، محمّد مطیع، الطّبعة الأولی، دمشق: دار الفکر للطّباعة والنّشر والتّوزیع.

14. ابن منقذ، أبو مظفر أسامة بن مرشه (1407)؛ لباب الآداب، المحقّق: أحمد محمّد شاکر، الطّبعة الثّانیة، القاهرة: مکتبة السّنة.

15. الأزدی، أبو علی الحسن بن رشیق (1401)؛ العمدة فی محاسن الشّعر وآدابه، المحقّق: محمّد محیی الدین عبدالحمید، الطّبعة الخامسة، بیروت: دار الجیل.

16. الأنصاری الشروانی، أحمد بن محمّد (1324)؛ نفحة الیمن فیما یزول بذکره الشّجن، الطّبعة الأولی، مصر: مطبعة التّقدّم العلمیّة.

17. الأنصاری، ابو محمّد عبداللّه (1412)؛ طبقات المحدثین بأصبیهان والواردین علیها، المحقّق: عبد الغفور عبد الحق حسین البلوشی، الطّبعة الثّانیة، بیروت: مؤسّسة الرّسالة.

18. البرقوقی، عبد الرّحمن (بی‌تا)؛ الذّخائر والعبقریّات، مصر: مکتبة الثّقافة الدّینیّة.

19. البستی، أبو حاتم محمّد بن حبّان (1397)؛ روضة العقلاء ونزهة الفضلاء، المحقّق: محمّد محی الدّین عبد الحمید، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

20. البیهقّی، إبراهیم بن محمّد (بی‌تا)؛ المحاسن والمساوی، وضع حواشیه عدنان علی، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

21. التّنوخی، ابن فهیم المحسن بن علی (1995)؛ نشوار المحاضرة وأخبار المذاکرة، تحقیق: عبود الشّالجی المحامی، الطّبعة الثّانیة، بیروت: دار صادر.

22. التّوحیدی، أبو حیّان (1408)؛ البصائر والذّخائر، المحقّق: وداد القاضی، الطّبعة الأولی، بیروت: دار صادر.

23. ---------- (1419)؛ الصّداقة والصّدیق، المحقّق: ابراهیم الکیلانی، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الفکر المعاصر.

24. الثّعالبی، ابومنصور (1401)؛ التّمثیل والمحاضرة، المحقّق عبدالفتاح محمّد الملو، الطّبعة الثّانیة، القاهرة: الدّار العربیّة للکتاب.

25. ---------- (1403)؛ یتیمة الدّهر فی محاسن أهل العصر، شرح وتحقیق مفید محمّد قمیحة، بیروت: دار الکتاب العلمیّة.

26. ---------- (1421)، الشکوى والعتاب وما وقع للخلان والأصحاب، المحقق: إلهام عبد الوهاب المفتی- کلیة التربیة الأساسیة، قسم اللّغة العربیّة، الطّبعة الأولى، جامعة الکویت:‌ المجلس الوطنی للثقافة والفنون والآداب‌.

27. ---------- (بی‌تا/ الف)؛ الإعجاز والإیجاز، القاهرة: مکتبة القرآن.

28. ---------- (بی‌تا/ ب)؛ خاصّ الخاص، المحقّق: حسن الأمین، بیروت: مکتبة الحیاة.

29. ---------- (بی‌تا: ج)؛ اللّطائف والظّرائف، بیروت: دار المناهل.

30. الجاحظ، عمرو بن بحر (1423)؛ المحاسن والأضداد، بیروت: دار ومکتبة الهلال.

31. ------------ (بی‌تا)؛ الرّسائل السّیاسیّة، بیروت: دار ومکتبة الهلال.

32. ------------ (1332) التّاج فی أخلاق الملوک، تحقیق: احمد زکی باشا، القاهرة: المطبعة الامیریة.

33. الجندی، بهاء الدّین محمّد بن یوسف (1995)؛ السّلوک فی طبقات العلماء والملوک، المحقّق: محمّد بن علی بن الحسین الأکوع الحوالی، الطّبعة الثانیة، صنعاء: مکتبة الارشاد.

34. الحسینی العلوی، یحیی بن حمزة (1423)؛ الطّراز لأسرار البلاغة وعلوم حقائق الاعجاز، الطّبعة الأولی، بیروت: المکتبة العنصریّة.

35. الحصری، ابراهیم بن علی بن تمیم الأنصاری (بی‌تا)؛ زهر الآداب وثمر الألباب، بیروت: دار الجیل.

36. الحموی، شهاب الدّین أبو عبدالله یاقوت (1414)؛ معجم الأدباء، المحقّق: احسان عبّاس، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الغرب الإسلامی.

37. الخوارزمی، محمّد بن عبّاس (1418)؛ مفید العلوم ومبید الهموم، بیروت: المکتبة العنصریّة.

38. الدّمیری، محمّد بن موسی (1424)؛ حیاة الحیوان الکبری، الطّبعة الثّانیة، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

39. دهخدا، علی‌اکبر (1377)؛ لغت‌نامه، چاپ دوّم از دورة جدید، تهران: دانشگاه تهران.

40. الرّاغب الأصفهانی الأصفهانی، الحسین بن محمّد (1420)؛ محاضرات الأدباء ومحاورات الشّعراء والبلغاء، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الأرقم بن أبی الأرقم.

41. الزّمخشری، جارالله (1412)؛ ربیع الأبرار ونصوص الأخیار، الطّبعة الأولی، بیروت: مؤسّسة الأعلمی.

42.السّیوطی، جلال الدّین (بی‌تا)؛ نظم العقیان فی أعیان الأعیان، المحقّق: فیلیب، بیروت: المکتبة العلمیّة.

43. الشّنترینی، ابوالحسن، علی بن بسام (1981)؛ الذّخیرة فی محاسن أهل الجزیرة، لیبیا: الدار العربیّة للکتاب.

44. الشّافعی، ابی القاسم، علی بن الحسن (1995)؛ تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتمسیة من حلّها من الأماثل، تحقیق: محبّ الدّین أبی سعید عمر بن غرامة العمری، بیروت: دار الفکر.

45. شیخو، رزق اللّه بن یوسف (1913)؛ مجانی الأدب فی حدائق العرب، بیروت: مطبعة الآباء الیسوعیین.

46. الصّلابی، علی محمّد (1425)؛ أسمی المطالب فی سیرة أمیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، الشّارقة: مکتبة الصّحابة.

47. الصّولی، أبوبکر محمّد بن یحیی (1980)؛ أخبار أبی تمام، حقّقه وعلّق علیه: خلیل محمود عساکر، محمّد عبده عزام، نظیر الإسلام الهندی، قدّم له: أحمد أمین، الطّبعة الثّالثة، بیروت: دار الآفاق الجدیدة..

48. ضیف، شوقی (1426)؛ تاریخ الأدب العربی – العصر العبّاسی الثّانی، قم: ذوی القربی.

49. الطرطوشی، أبوبکر محمّد بن محمّد (1289)؛ سراج الملوک، مصر: من اوائل المطبوعات العربیة.

50. العاملی، بهاء الدّین (1418)؛ الکشکول، المحقّق: محمّد عبد الکریم النمری، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

51. عبّاس، احسان (1977)؛ ملامح یونانیة فی الأدب العربی، الطّبعة الأولی، بیروت: المؤسّسة العربیّة للدّراسات والنّشر.

52. العبدری، ابو عبد اللّه (1401)؛ المدخل، بیروت: دار الفکر.

53. العسکری، ابو هلال (بی‌تا/ الف)؛ جمهرة الأمثال، بیروت: دار الفکر.

54. ----------- (بی‌تا/ ب)؛ دیوان المعانی، بیروت: دار الجیل.

55. ----------- (1419)؛ الصّناعتین، المحقّق: علی محمّد البجاوی ومحمّد ابوالفضل إبراهیم، بیروت: المکتبة العنصریّة.

56. الغزالی، أبو حامد (1409)؛ التّبر المسبوک فی نصیحة الملوک، ضبطه وصحّحه: أحمد شمس الدّین، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

57. الفاخوری، حنّا (1377)؛ تاریخ الأدب العربی، تهران: توس.

58. الفرّوخ، عمر (1997)؛ تاریخ الأدب العربی، الجزء الثّالث، بیروت: دار العلم للملایین.

59. القاضی، حسین بن محمّد المهدی (2009)؛ صید الأفکار فی الأدب والأخلاق والحکم والأمثال، القاهرة: وزارة الثقافة.

60. القاضی المالکی، أبوبکر (1423)؛ المجالسة وجواهر العلم، الطّبعة الأولی، بیروت: دار ابن حزم.

61. کریستین سن، آرتور (1332)؛ ایران در زمان ساسانی، ترجمة رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر.

62. الماوردی، ابو الحسن (بی‌تا)؛ درر السّلوک فی سیاسة الملوک، المحقّق: فؤاد عبد المنعم، الرّیاض: دار الوطن.

63. المبرد، ابو العبّاس (1417)؛ الکامل فی اللّغة والأدب، المحقّق: محمّد أبوالفضل ابراهیم، الطّبعة الثّالثة، القاهرة: دار الفکر العربی.

64. محمّدی ملایری، محمّد (1385)؛ تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، جلد چهارم، چاپ دوّم، تهران: توس.

65. المسعودی، ابو الحسن (1404)؛ مروج الذّهب، الطّبعة الثّانیة، قم: دار الهجرة.

66. المیدانی، ابوالفضل أحمد بن محمّد (بی‌تا)؛ مجمع الأمثال، المحقّق: محمّد محیی الدّین عبد الحمید، بیروت: دار المعرفة.

67. ناتل خانلرى، پرویز (1371)؛ تاریخ زبان فارسى، چاپ ششم، تهران: فردوس.

68.النّویری، شهاب الدّین (1423)؛ نهایة الأرب فی فنون الأدب، الطّبعة الأولی، القاهرة: دار الکتب والوثائق القومیّة.

69. نیکلسون، رینولد (1380)؛ تاریخ ادبیّات عرب، ترجمة کیواندخت کیوانی، تهران: ویستار.

70. الوطواط، ابو اسحاق برهان الدّین (1429)؛ غرر الخصائص الواضحة وعرر النّقائض الفاضحة، ضبطه وصحّحه وعلّق حواشیه: إبراهیم شمس الدّین، الطّبعة الأولی، بیروت: دار الکتب العلمیّة.

71. الیمنی، ابو عبداللّه محمّد بن الحسین (بی‌تا)؛ مضاهاة أمثال کلیلة ودمنة، المحقّق: محمّد یوسف نجم، بیروت: دار الثّقافة.

72. الیوسی، نور الدّین (1401)؛ زهر الأکم فی الأمثال والحکم، المحقّق: محمّد حجی ومحد الأخضر، الطّبعة الأولی، المغرب: دار البیضاء.

ب: مجلاّت

73. فکرت، محمّد آصف (1373)؛ «ابن ابی الحدید»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد دوّم، تهران: بنیاد دایرة المعارف بزرگ اسلامی، صص 640-642.

ج: پایان‌نامه

74. صالحی، پیمان (1392)؛ حکمت‌های ایرانیان باستان در منابع عربی، پایان نامه دکتری ادبیّات عرب، دانشگاه رازی، استاد راهنما: وحید سبزیان‌پور، کرمانشاه: دانشگاه رازی.