نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• زهرا حقایقی ¹
• احمدرضا حیدریان شهری ²

¹ دانش‌پژوه پسا دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد ، ایران.

² استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

امپریالیسم نوین با تأکید بر سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، هژمونی خود را از طریق دیگری‌سازی، تحریف تاریخ و اشغال نمادین فضاها بازتولید می‌کند. رمان «ربیع حار» اثر سحر خلیفه با روایت زندگی خانواده‌ای فلسطینی در اردوگاه عین‌المرجان نشان می‌دهد اشغال سرزمینی با اشغال فرهنگی پیوندی ناگسستنی دارد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهره‌گیری از خوانش متناظر، برگرفته از نظریه فرهنگ و امپریالیسم ادوارد سعید، به واکاوی بازنمایی جغرافیای استعماری و پایداری فرهنگی در ادبیات روایی فلسطین می‌پردازد. کاربست این روش بر قرائت متقابل دو لایه روایی سلطه و مقاومت مبتنی است. هدف اصلی، تبیین مکانیزم‌های سلطه و مقاومت در رمان ربیع حار است. ضرورت پژوهش آن است که با توجه به تداوم اشغال و بحران هویت در جامعه فلسطین، بررسی ظرفیت‌های ادبیات داستانی در حفظ هویت فرهنگی و انتقال حافظه جمعی می‌تواند افق‌های تازه‌ای برای درک نقش ادبیات در جنبش‌های آزادی‌بخش و مقاومت فرهنگی بگشاید. رهیافت پژوهش نشان می‌دهد رمان ربیع حار اشغال را نه تنها سلطه‌ای نظامی، بلکه فرایندی گفتمانی برای تصرف ذهن، حافظه و هویت بازنمایی می‌کند؛ از یک‌سو با مکانیزم‌هایی چون اخته‌سازی فرهنگی، تقسیم اجباری جغرافیا و محاصره نمادین شهرها، و از سوی دیگر با بازتعریف کنش‌هایی چون عکاسی و خوانندگی، کانون پایداری را از عرصه سیاست و نظامی‌گری به میدان حافظه‌سازی و بازآفرینی نمادین هویت منتقل می‌سازد. این خوانشِ متناظر، پارادایم جدیدی را آشکار می‌سازد و آن گذار از نگاه سنتیِ مقاومتِ سیاسی به سیاست بازنمایی، و بازتعریف نقش ادبیات به عنوان عاملی برای بقای هویت در برابر حذف تدریجی است.

کلیدواژه‌ها

• امپریالیسم نوین
• خوانش متناظر
• ادوارد سعید
• سحرخلیفه
• ربیع حار

موضوعات

• ادبیات معاصر

عنوان مقاله [English]

A Contrapuntal Reading of the Mechanisms of Colonialism and Cultural Resilience in the Novel Rabi' Harr Based on Edward Said’s Theory

نویسندگان [English]

• Zahra Haghayeghi ¹
• أحمدرضا حیدریان شهری ²

¹ Postdoctoral Researcher in the Department of Arabic language and literature, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

² , Professor in Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Letters & Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

چکیده [English]

Neo-imperialism emphasizes not only political and economic domination but also cultural control, reproducing hegemony through othering, historical distortion, and symbolic occupation of spaces. Sahar Khalifeh’s novel Rabi' Harr (A Hot Spring), narrating a Palestinian family’s life in the Ein al-Murjan refugee camp, demonstrates how territorial occupation is accompanied by cultural occupation. This research, using a descriptive-analytical method and contrapuntal reading derived from Edward Said’s Culture and Imperialism, examines colonial geography and cultural resilience in Palestinian narrative literature. The method relies on reciprocal reading of two narrative layers: domination and resistance. The primary objective is to explain mechanisms of domination and resistance in Rabi' Harr. Given ongoing occupation and identity crisis in Palestinian society, analyzing fiction’s capacity to preserve cultural identity and transmit collective memory can open new horizons for understanding literature’s role in liberation movements and cultural resistance. Findings indicate that Rabi' Harr represents occupation not merely as military domination but as a discursive process for seizing mind, memory, and identity. On one hand, domination operates through cultural castration, forced geographical division, and symbolic siege of cities. On the other hand, resistance redefines actions such as photography and singing, shifting the locus of resilience from politics and militarism to memory-making and symbolic recreation of identity. This contrapuntal reading reveals a new paradigm: transition from traditional political resistance to the politics of representation, and redefinition of literature’s role as an agent for identity survival against gradual erasure. Ultimately, this reading underscores literature’s enduring capacity to resist erasure and reconstruct meaning.

کلیدواژه‌ها [English]

• Neo-imperialism
• Contrapuntal Reading
• Edward Said
• Sahar Khalifeh
• Rabi Harr