نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمدجواد پورعابد ¹
• علی هلالی جزیره ²
• رسول بلاوی ³
• ناصر زارع ⁴

¹ گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

² گروه ادبیات عرب. دانشگاه خلیج فارس بوشهر

³ (استاد گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران)

⁴ عضو هیأت علمی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر

چکیده

تکتسی ثنائیة «الموت والحیاة» أهمیةً مفصلیةً فی الوعی البشری، نظراً لغموضها الأنطولوجی وارتباطها العمیق بالنزوع الفطری للإنسان نحو الخلود، فی جدلٍ کونیٍّ مستمر مع هواجس الفناء. هذا الهاجسُ الوجودیُّ تجلّى فی الأدب عامةً، وفی القصیدة الحدیثة خاصةً، بوصفه أداةً تعبیریة لاستبطان الرؤى وتجسیر الفجوات بین التجارب النفسیة والاجتماعیة. تستقصی هذه الدراسةُ تجلیاتِ هذه الثنائیة فی شعر بدر شاکر السیاب ومحمد رضا شفیعی کدکنی؛ إذ تُعدُّ مقاربةً تطبیقیّةً ضمن أفقِ «الأدب المقارن» وفق منظور المدرسة الأمریکیة، التی تدمجُ فی رؤیتها أبعادَ النقد والتاریخ والنظریة. لقد سعى البحثُ عبر توظیف المنهج الوصفی التحلیلی إلى تفکیک البُنى المعجمیة والرمزیة والصوریة فی نصوص الشاعرین المختارة، وذلک استجلاءً لوشائج القربى الأدبیة العمیقة بین الثقافتین العربیة والفارسیة، ولتبیان إمکانات التفاعل الفنی الخلاق بینهما. خلصت الدراسةُ إلى أنَّ ثنائیة الموت والحیاة تشکّل هیکلاً دلالیاً متماسکاً فی شعر السیاب وکدکنی، رغم تباین مستویات تشکُّلها؛ فالموت لدى السیاب یستحیل معادلاً للفقد والحرمان والانکسار الوجودی والسیاسی، بینما یکتسب عند کدکنی أبعاداً فلسفیةً وعرفانیةً تغوص فی کُنه الزمن والمصیر ومعنى الحیاة. وقد اتکأ الشاعران على حقلٍ رمزیٍّ متقابل، تتقارع فیه ثنائیات «اللیل والظلام والرحیل» مع «النور والربیع والبیاض»، بما یعکس تلاقحاً رؤیویاً یتجاوز حدود الجغرافیا واللغة، دون إغفال الخصوصیة الجمالیة والفکریة التی دمغَت تجربة کلٍّ منهما بفرادةٍ إبداعیة ستبقى مرجعاً فی الدراسات المقارنة.

کلیدواژه‌ها

• الأدب المقارن
• بدر شاکر السیاب
• شفیعی کدکنی
• ثنائیة الموت والحیاة

موضوعات

• ادبیات تطبیقی

عنوان مقاله [English]

Paradoxically (Paradox) in the Poetry of Muhammad Reza Shafi'i Kadkani and Badr Shakir al-Sayyab: A Comparative Study of the Representations of Death and Life

نویسندگان [English]

• Muhammad Javad Pourabed ¹
• ali helali ²
• rasul balavi ³
• naser zare ⁴

¹ قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة خلیج فارس، بوشهر، إیران

² Arabic literature group. Bushehr Persian Gulf University

³ (Professor of the Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran)

⁴ قسم الغة العربیة وآدابها، جامعة خلیج فارس، بوشهر،

چکیده [English]

The duality of “Life and Death” occupies a central position in human consciousness, stemming from its profound ontological ambiguity and the perpetual tension between the innate human yearning for immortality and the existential dread of annihilation. In modern literature, and particularly within poetry, this theme serves as a critical lens for exploring complex psychological, social, and political landscapes. This study conducts a comparative analysis of this duality in the works of the Iraqi poet Badr Shakir al-Sayyab and the Iranian poet Mohammad-Reza Shafiei Kadkani.Utilizing the methodology of the American School of Comparative Literature—integrating historical context, critical theory, and textual analysis—the research examines the lexical, symbolic, and structural manifestations of life and death in both poets’ oeuvres. Through a descriptive-analytical approach, the study deconstructs the imagery and metaphorical frameworks utilized by the poets to bridge the gap between Arabic and Persian literary traditions. The research concludes that while the duality of life and death forms a fundamental structural pillar for both poets, its semantic and ideological implications diverge significantly. For al-Sayyab, death is an embodiment of loss, political displacement, illness, and existential fragmentation. Conversely, for Kadkani, death transcends the physical, assuming philosophical and mystical dimensions intertwined with time, cosmic destiny, and the essence of existence. Both poets employ a shared symbolic lexicon—contrasting night and darkness with light and spring—which reveals a profound cross-cultural aesthetic dialogue, ultimately highlighting how distinct intellectual traditions can converge to explore the universal human condition while maintaining their unique creative identities.

کلیدواژه‌ها [English]

• Al-Adab al-Maqarn, Badr Shaker Al-Siayab, Shafi'
• i Kodakni, Duaniya al-Amut and al-Hayat