نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• شیوا صادقی ¹
• علی اکبر محسنی ²

¹ استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجه دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران.

چکیده

این پژوهش با رویکردی میان‌رشته‌ای و بهره‌گیری از نظریه کنش ارتباطی یورگن هابرماس، به واکاوی مؤلفه‌های عقلانیت، کنش ارتباطی، زیست‌جهان و استعمار زیست‌جهان در رمان‌های «زینة» نوال السعداوی و «سهم من» پرینوش صنیعی می‌پردازد. تحلیل متن نشان می‌دهد ساختارهای خانوادگی و اجتماعی در این رمان‌ها اغلب بر محور عقلانیت ابزاری استوارند و به بازتولید سلطه و فرودستی شخصیت‌های زن منجر می‌شوند. این وضعیت در سطوح فردی و جمعی، استعمار تدریجی زیست‌جهان سوژه‌های زن را رقم می‌زند و امکان شکل‌گیری کنش تفاهمی و عقلانیت ارتباطی را محدود می‌سازد. با این حال، روایت در بزنگاه‌هایی به مقاومت و بازاندیشی شخصیت‌های زن پرداخته و از تلاش آنان برای بازتعریف خود و بازیابی زیست‌جهان سخن می‌گوید. این مطالعه بر پایه روش تحلیل کیفی و خوانش انتقادی نشان می‌دهد پیوند نظریه هابرماس با متون ادبی می‌تواند ابعاد پنهان سلطه و مقاومت را در لایه‌های معناشناختی و گفتمانی اثر آشکار کند. یافته‌ها بیانگر آن است که این رمان‌ها فراتر از یک بازنمایی اجتماعی، بستری برای پرسش‌گری از نظام‌های عقلانیت ابزاری و مناسبات مردسالارانه است و لحظاتی را ترسیم می‌کند که در آن عقلانیت انتقادی و کنش ارتباطی به مثابه امکان‌هایی برای بازسازی پیوندهای انسانی و بازیابی زیست‌جهان استعمارشده رخ می‌نمایند. این تحلیل در نهایت بر ظرفیت ادبیات در شفاف‌سازی ساختارهای قدرت و ارائه بدیلی انسانی‌تر مبتنی بر گفت‌وگو، تفاهم و خرد جمعی تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• عقلانیت، کنش ارتباطی، استعمار زیست&rlm
• جهان، زینة، سهم من

موضوعات

• ادبیات تطبیقی

عنوان مقاله [English]

Rationality and the Colonization of the Lifeworld: A Habermasian Reading of Nawal El Saadawi’s Zinat and Parinoush Saniee’s My Share

نویسندگان [English]

• shiva sadeghi ¹
• Ali Akbar Mohseni ²

¹ Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Foreign Languages, Payame Noor University, Tehran, Iran.

² Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran.

چکیده [English]

Adopting an interdisciplinary approach and drawing on Jürgen Habermas’s theory of communicative action, this study examines the concepts of rationality, communicative action, lifeworld, and the colonization of the lifeworld in Nawal El Saadawi’s Zinat and Parinoush Saniee’s My Share. Textual analysis reveals that familial and social structures in these novels are predominantly grounded in instrumental rationality, leading to the reproduction of domination and the subordination of female characters. At both individual and collective levels, this condition results in the gradual colonization of women’s lifeworlds and restricts the possibility of forming mutual understanding and communicative rationality. Nevertheless, at critical narrative moments, the texts depict resistance and reflexivity among female characters, highlighting their efforts to redefine the self and reclaim the lifeworld. Based on qualitative analysis and critical reading, this study demonstrates that integrating Habermasian theory with literary texts can uncover hidden dimensions of domination and resistance within semantic and discursive layers. The findings suggest that these novels go beyond mere social representation, providing a space for questioning systems of instrumental rationality and patriarchal relations, while portraying moments in which critical rationality and communicative action emerge as possibilities for reconstructing human relationships and restoring the colonized lifeworld. Ultimately, this analysis emphasizes the capacity of literature to illuminate power structures and to propose a more humane alternative grounded in dialogue, mutual understanding, and collective reason.

کلیدواژه‌ها [English]

• Communicative Action
• Colonization of the lifeworld
• Zinat
• My Share