بازتاب عنصرِ مکان در ادبیّات زندان مطالعۀ موردپژوهانه: (ورق پاره‌های زندان بزرگ علوی و یومیات الواحات صنع‌الله ابراهیم)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

زندان و ادبیّات وابسته به آن از دیرباز وجود داشته است. ادبیّات زندان، نالۀ جان‌های فرهیخته‌ای است که به دلایل مختلف سیاسی، اجتماعی و اعتقادی به زندان رفته­ و طعم حبس و اسارت را چشیده­ و با قدرت بیان، به ثبت لحظه­های سخت و اندوه‌بار خویش پرداخته­اند. این ادبیّات به دلیل طبیعت و ماهیّت خاصّ خود از جنبه‌های مختلف عناصر ادبی چون عنصر مکان، زمان و شخصیّت نیازمند بررسی دقیق است. از طرفی شناخت انواع مکان و راه و روش حضور آن در ادبیّات زندان و همچنین ارتباط و تأثیر آن بر این نوع ادبیّات نیز ملازم ممارست خاص است. نویسندگان در آثار هنری خود به مکان اهتمام ویژه‌ای داشته و آثار آنان با مکان روی دادن حوادث ارتباطی تنگاتنگ دارد. بزرگ علوی و صنع­الله ابراهیم، دو نویسنده در حوزه ادبیّات زندان در ادب فارسی و عربی هستند. پژوهش تطبیقی حاضر در پی آن است که انگیزه‌های این دو نویسنده در روی آوردن به ادبیّات زندان، نحوه به کارگیری انواع مکان و نیز تأثیر این عنصر را بر ورق پاره­های زندان بزرگ علوی و یومیات الواحات صنع­الله ابراهیم مورد بررسی قرار دهد. با وجود همانندی بسیار در رویکرد این دو نویسنده به ادبیّات زندان، تفاوت‌های قابل ملاحظه­ای هم بین آن دو وجود دارد و در خصوص به کارگیری انواع مکان، علوی بیشتر از مکان باز و اختیاری امّا ابراهیم از مکان بسته اجباری بهره جسته است. روش پژوهش در این مقاله، تحلیلی و توصیفی و بر اساس مکتب تطبیقی آمریکا است.
 

کلیدواژه‌ها


الف: کتاب­ها

1. آباد، مرضیه (1380)؛حبسیه سرایی در ادب عربی، چاپ اوّل، مشهد: دانشگاه فردوسی.

2. ابراهیم، صنع­الله (بی­تا)؛ یومیات الواحات، الطّبعة الأولی، بیروت: دار المستقبل العربی.

3. بحراوی، حسن (1990)؛ بنییة الشکل الروایی: الفضاء – الزمن - الشخصیة، بیروت: المرکز الثقافی.

4. پورعمرانی، روح‌الله (1387)؛ ادبیّات زندان، چاپ اوّل، تهران: آفرینش.

5. جماعة من الباحثین (1998)؛ جمالیات المکان، الطّبعة الأولی، باندوق: دار البیضاء.

6. جواد، علی (1987)؛ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، المجلّد الخامس، الطّبعة الأولی، بیروت: مکتبة النهضة.

7. الدلیمی، نجم (1999)؛ المکان فی النص المسرحی، الطّبعة الأولی، اردن: دار الکندة.

8. عابدینی، حسن (1369)؛ صد سال داستان‌نویسی در ایران، جلد اوّل، چاپ دوّم، تهران: پگاه.

9. عبیدی، مهدی (2011)؛ جمالیات المکان فی ثلاثیة حنا مینة، الطّبعة الأولی، دمشق: وزارة ثقافة.

10. علوی، بزرگ (1357)؛ورق پاره­های زندان، تهران: امیرکبیر.

11. --------- (1386)؛تاریخ و تحوّل ادبیّات جدید ایران، ترجمه امیر شالچی، تهران: نگاه.

12. الفیصل، سمرروحی (1995)؛ بناء الروایة العربیة، الطّبعة الأولی، دمشق: منشورات اتّحاد الکتّاب العرب.

13. لحمدانی، حمید (2000)؛ بنیة النّص السّردی من منظور النّقد الأدبی، الطّبعة الأولی، بیروت: المرکز الثقافی العربی.

14. لوتمان، یوری (1998)؛ مشکلة المکان الفنّی، ترجمه: سیزا قاسم، الطّبعة الأولی، المغرب: دار البیضاء.

15. محبک، احمد زیاد (2001)؛ دراسات نقدیة من الأسطورة إلی القصّة القصیرة، الطّبعة الأولی، دمشق: دار علاء الدّین.

16. المقریزی، احمد (1959)؛ الخطط المقریزیة، الطبعة الأولی، لبنان: دار احیاء العلوم.

17. موحدی، محمّد رضا (1373)؛شکنجه در جهان، چاپ اوّل، تهران: نشر مترجم.

18. النابلسی، شاکر (1994)؛ جمالیات المکان فی الروایة العربیة، الطّبعة الأولی، بیروت: المؤسّسة العربیة.

19. الصمد، واضح (1995)؛ السجون وأثرها فی الآداب العربیة، الطّبعة الأولی، بیروت: المؤسّسة الجامعیة.

20. ولک، رنه (1972)؛ نظریه ادبیّات، ترجمۀ ضیاء موحد و پرویز مهاجر، چاپ اوّل، تهران: علمی.

21. هلسا، غالب (1989)؛ المکان فی الروایة العربیة، الطبعة الأولی، دمشق: دار ابن هانی.

ب: پایان­نامه

22. بن یحی، سعدیة (2008)؛ دلالة المکان فی روایة عابر سریر لأحلام مستغانمی، مذکرة لنیل شهادة ماجستر، کلیة الآداب واللّغات، جامعة الجزائر.

ج: مجلّه­ها

23. اصغری، جواد (1388)؛ «بررسی زیباشناسی عنصر مکان در داستان»، نشریه زبان و ادب فارسی، شماره 26، صص 29-46.

24. البحراوی، سید (بی­تا)؛ «قراءة فی روایة «ذات» لصنع­الله ابراهیم»، نشریه ادب و نقد، شماره 82، صص 15-20.

25. دودمان کوشکی، علی (1390)؛ «وصف زندان و احوال درونی در زندان نوشته‌های فارسی و عربی»، پژوهشنامه‌های ادبیّات غنائی، سال نهم، شماره شانزدهم، صص 73-98.

26. زوزو، نصیرة (2012)؛ «بناء المکان المفتوح فی روایة طوق الیاسمین لواسینی الأعرج»، مجلّة المخبر، العدد الثامن، صص 21-35.

27. کرسول، رابین (2011)؛ «بوی آنجا، یادداشتی بر رمان صنع­الله ابراهیم»، ترجمه: دریا ارجمند،نشریۀ فرهنگی هنری نواک.

د: منابع مجازی

28. رضایی، مسعود (1383)؛ «خاطرات بزرگ علوی»، سایت دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران.

 www.history.com